An Sagart - Foilsitheoirí

 

 

Níl sé déanach fós ceiliúradh éigin poiblí a dhéanamh ar chéad bliain a bheith slán ag an irisín An Sagart. Is dócha go raghadh sé go maith le foilsiú agus seoladh ár gcatalóige, rud a dhéanfar go luath in 2009. Ar na leabhair a d’fhoilsíomar in 2008, is é Fiche Blian ag Fás a bheireann an chraobh leis ó thaobh díolachán leabhar nach bhfuil ar chúrsaí meánscoile ná bunscoile. Is iontach an leabhar é; deirinnse gur seánra leis féin é, gur nuascéalaíocht é agus réitigh Seoirse Mac Tomáis liom, agus is dócha gurb eisean an t-údar ba eolgaisí ar an leabhar sin. Tá sé sa seachtú cló anois agus bhí dhá mhíle cóip i ngach cló.

 

 

Tá áit faoi leith in éigse na hÉireann buaite cheana féin ag Maria Ní Mhurchú. Chomhairlíos di gurbh fhearr a d’éireodh léi sa bhfilíocht ná sa drámaíocht mar gur ina néalta spréacharnacha a thagann an inspioráid chuici. Fuair sí maoiniú áirithe ó Bhord na Leabhar Gaeilge chun bheith ina dalta filíochta agus mise mar oide aici. D’oibrigh sí go dícheallach. Chumadh sí dán beagnach gach oíche agus chuirfeadh sí chugam mar eireaball ríomhphoist é in am mhairbh na hoíche. Léinn é ar an gcéad rud ar maidin agus dheininn léirmheas gairid air agus sheolainn sin chuici. Dheininn dhá chóip chrua de ansin agus nuair a thagadh sí ar mo thuairisc níos déanaí sa lá théimís araon tríd go mion, uaireanta ag ceartú litrithe nó foclaíochta, agus uaireanta eile ag dul níos doimhne, ag cinntiú go raibh an tsamhailt nó an meafar léirithe gléineach go leor. Bhíodh an bunsmaoineamh le plé minic go leor agus is iomaí uair a d’áitíos uirthi léas a scaoileadh isteach leis an duairceas a chloí. Tá áthas orm go bhfuil tuiscint chomh báigiúil aici don déagóir. Dá chomhartha sin tá Séideán Sí agus Staighre ag foilsiú cuid dá saothar. Is í Maria féin a bhí i gceannas idir dhearadh agus mhaisiú an leabhar Duilleoga Draíochta agus ba dheacair é a shárú maidir leosan chomh maith.

 

 

 

 Is dócha gurb é Teagmháil agus Tnúthán le Marie Whelton an gaisce is mó a dheineamar i mbliana ach tá an saothar chomh mór sin nár foilsíodh aon léirmheas fós air. Ach tagann gach maith le cairde.

 

 

Tá an litríocht chruthaitheach á saothrú go rábach i gCorca Dhuibhne. Is dócha go bhfuil Mil na Ceardlainne ina chruthúnas air sin. Tá roghnú de shaothar naonúr filí sa leabhar seo. Tugtar R(éim) S(haoil) agus grianghraf gach duine díobh roimh a c(h)uid dánta. I dteannta na seisiún ceardlainne is gnáth dúinn imeachtaí poiblí a reachtáil chomh maith chun dul i bhfeidhm ar an bpobal agus ardú croí agus meanman a thabhairt dóibh agus dúil a mhúscailt iontu san éigse. Bímid páirteach le dreamanna eile leis; tháinig gasra An Teach Bán ó Luimneach chun ‘Ceiliúradh Beag Filíochta’ a reachtáil linn an dara deireadh seachtaine de mhí na Samhna. In amharclann chluthair ‘Siar Ó Thuaidh’ i dTigh Uí Chatháin ar an mBuailtín a bhí an chéad léamh comhair; mhair sé sin siar amach san oíche cé nár éirigh le gach file a sháith a léamh. Ba chuma sin mar bhí turas ar an Díseart ag na filí lá arna mháireach. Thugas cur síos ar sheoda áille ealaíne agus ceardúlachta shéipéil an Dísirt roimh an léamh. Fuair gach file caoi léimh má bheadh an fonn sin air. Bhí Filí na Ceardlainne agus Filí an Tí Bháin d’aon aigne go mba cheart dúinn a leithéid de chomhar a bheith eadrainn arís.

 

 

Bhí an t-ádh linn go raibh grianghrafadóir oilte farainn nuair a bhí léamh faoin spéir againn mar chuid de Cheiliúradh Lá Shain Seáin ag Tobar Mhanacháin agus an Teampall Geal i mBaile Riabhach. Baineadh feidhm as na pictiúir a thóg sé den ócáid sin sa sciamhleabhar Mil na Ceardlainne. Tugann na grianghrafanna léiriú maith ar an spéis a bhí ag an bpobal bríomhar a bhí i láthair agus cé mar a reac na filí a rogha dánta. Ar ócáid sheolta an leabhair leis bhí léamh bríomhar againn cé ná raibh oiread i láthair toisc é a bheith ag trasnaíl ar an Oireachtais agus ar Shochraid mhór an oíche sin. Luadh gurbh fhiú dúinn caidreamh a dhéanamh le Dámhscoil Mhúscraí agus lán bus a thabhairt go dtí an chéad dhámh scoil eile. Tá an Cuireadh chun na dámhscoile sin i gcló san uimhir seo de an Sagart, agus tá Uachtarán na Dámhscoile faoi láthair ina bhall de Cheardlann an Dísirt. Ba chóir go mbeadh ar ár gcumas lán bus a bhailiú le dul thar theorainn an chontae go hÓstán Ghobnatan don ócáid.

 

 

Táimid ag súil lenár gcéad leabhar drámaí a fhoilsiú i 2009. Sé atá i gceist ná, Caite le Chéile le Maria Ní Mhurchú. Tá taithí aici ar dhrámaí agus sceitseanna a réiteach don raidió agus don stáitse. Tá áthas orainn go bhfuil trí dhráma, ‘caite le chéile’ aici. Tá siad seo bríomhar, beagán diamhair agus greann cneasta iontu. Dar ndóigh tá Ceardlann Scríbhneoireachta cruthaithí an Gheimhridh ag treabhadh léi d’ainneoin na doininne. Tá an fhilíocht atá á cumadh faoi láthair ar chéim eile samhlaíochta seachas mar atá sa sciamhleabhar Mil na Ceardlainne. Cén t-ainm, an dóigh leat a léitheoir, a d’oirfeadh dó seo?

 

 

Á chur i láthair ag daltaí rang 4 agus 5 den bhunscoil

Roimh an Soiscéal

Fleasc na hAidbhinte

Cuirimid ár bhFleasc Aidbhinte i láthair le cabhrú linn réiteach do theacht Íosa um Nollaig. Ciallaíonn Aidbhint teacht i dtreo gur saesúr feithimh faoi dhóchas agus faoi áthas é.

Cúig coinnle ar fad atá ann:

3 cinn chorcora ag glaoch orainn chun aithrí

1 ar dhath an róis, comhartha áthais

1 geal do Íosa. 

Cuireann na duilleoga glasa agus an ciorcal i gcuimhne dúinn go maireann grá Dé go deo.

       Anois glaoimid ar an leanbh is óige inár scoil(eanna) an chéad choinneal Aidbhinte a lasadh.

 

Tar éis an tSoiscéil

Crann Iese

 

Roinn A – An Cruthú agus an Titim

1.    Inseann an chéad siombail scéal an chruthaithe. Deir Leabhar Geineasas linn gur chruthaigh Dia neamh agus talamh, agus go bhfaca sé go raibh sé go maith.

2.    Chuir an nathair nimhe cathú ar Ádhamh agus Éabha, ár gcéad athair agus ár gcéad mháthair, an toradh coiscthe a ithe.

3.    Cuireann an t-úll a bpeaca i gcuimhne dúinn.

 

Lúcháir! Lúcháir! chugat [chút], a Iosráél! Chugat a thiocfaidh Emanúél (2)

 

Roinn B – na Patrarcaí

1.    Roimh an Díle, ghlaoigh Dia ar Naoi a chlann agus na hainmhithe go léir a shábháil. Thóg sé an áirc. Comhartha dhílseacht Dé an bogha síne.

2.    B’é Ábrahám athair Iosác. Cuireann Dia triail ar Ábrahám agus tá seisean sásta a aon mhac a ofráil go humhal do Dhia. Cuireann an altóir, an t-adhmad agus an tine umhlaíocht Ábrahám i gcuimhne dúinn.

3.    Chonaic Iacób i dtaibhreamh dréimire a thaispeánann an ceangal eadrainn agus Dia.

 

Lúcháir! Lúcháir! chugat, a Iosráél! Chugat a thiocfaidh Emanúél (2)

 

Roinn C – An Dlí agus na Fáithe

 

1.    Is é Maois an leanbh tréigthe sa bhascaod a thogh [thuibh] Dia le pobal Dé a threorú ón sclábhaíocht isteach sa tír tairngire. Cé gur mharaigh Maois féin Éigipteach, ghéill sé do Dhia agus ceapadh é chun na deich n-aitheanta a thabhairt dúinn.

2.    Bhí gairm ar leith ag na fáithe le bealach an Tiarna a réiteach. Le séideadh adharc reithe mar thrumpa ghlaodar an pobal le chéile le héisteacht le briathar Dé a bhí scríofa ar scrolla.

 

Lúcháir! Lúcháir! chugat, a Iosráél! Chugat a thiocfaidh Emanúél. (2)

 

Roinn D –  Teaghlach Dháibhí

 

1.    Aoire ab ea Iese a ghlaoigh Dia le bheith ina Rí. Bhí Dáibhí easumhal do Dhia mar pheacaigh sé go trom, ach dhein sí aithrí agus scríobh sé a lán de na sailm a nochtann a aithrí agus a ghrá do Dhia. Cuireann an chruit in iúl gur ceoltóir é, an choróin agus an réalt gur rí é.

2.    Eoin Baiste an fáidh mór deiridh. B’é a mhisean an bealach a réiteach d’Íosa tríd an bpobal a ghlaoch ar ais óna bpeacaí. Cuireann an sliogán i gcuimhne dúinn gur bhaist sé Íosa.

3.    Rugadh Seosamh de theaghlach Dháibhí. Ba é siúinéir Nasarat é, duine fíréanta.

4.    Bhí Muire luaite le Seosamh. Cuireann an lile agus na réaltaí in iúl a naofacht agus a misean le bheith ina máthair ag Emanúél, an té atá le teacht.

 

Lúcháir! Lúcháir! chugat, a Iosráél! Chugat a thiocfaidh Emanúél (2)

 

Paidreacha i nGaeilge / Prayers in Irish

 

 

Foilsitheoir: Cois Life

Eagarthóir: Donla Uí Bhraonáin; Maisithe le saothar: Evie Hone

Praghas: €12

ISBN: 978-1-901176-88-9, 169 lch.

 

‘Dréimre Pharthais is í an phaidir…’

Tá ceol is filíocht an phobail le fáil sa díolaim shuntasach seo de phaidreacha dúchasacha Gaeilge ón Mheánaois go dtí an lá inniu – paidreacha a tugadh ó ghlúin go glúin mar chuid den tradisiún béil. Le domhan na Gaeilge a bhaineann na paidreacha seo, agus tá teanga is rithim na seanamhrán le sonrú iontu. Seo chugainn na haingle agus na haspail; Bríd agus a brat; Mícheál agus a sciath; Naomh Pádraig agus Colm Cille Dhún na nGall. Maisithe le saothar Evie Hone, an t-ealaíontóir cráifeach, tugtar dúinn sa leabhar seo meascán de phaidreacha d’ócáidí ar leith, d’fhéiltí ar leith agus roinnt paidreacha móra, ina measc ‘Lúireach Phádraig’ agus ‘Caoineadh na dTrí Mhuire’. Tá an creideamh le sonrú iontu i nDia grámhar – chomh maith le ceiliúradh ar gach rud ‘ón ní is ísle crannchur go dtí an t-ainm is airde’.

 

Gobnait Teachtaire Dé

An tAth. Diarmuid Ó Ríordáin MSC a scríobh is a dhear:

100 leathnach: foilsithe ag an Ath. Ó Ríordáin MSC, Carraig na bhFear, Co. Chorcaí.

 

Bhí a fhios agam, dar ndóigh, go raibh baint ag Naomh Gobnait le Baile Bhúirne agus le Dún Chaoin, mar a gcoimeádtar deabhlóid di beo i gcónaí. Ní raibh a fhios agam, áfach, sara bhfuaireas an leabhar breá seo, gur rugadh i gCo. an Chláir í agus gur chuaigh sí go hInis Oírr mar a bhfuair sí oiliúint ó Naomh Éinne. D’fhoghlaimíos freisin faoin bhaint a bhí aici le Cluain Droichid (ina bhfuil Cill Ghobnatan) agus Lios an Phúca gar do Chill Airne (ina bhfuil Cill Ghobnatan eile).

Is duine an-oiriúnach é mar údar an leabhair seo, an tAth. Ó Ríordáin, a rugadh i gCúl Aodha taobh le hAbhann an tSúláin i gceantar Mhúscraí. Insíonn sé sa réamhrá (go bhfuil leaganacha Béarla agus Gaeilge de sa leabhar) mar a mbíodh a mhuintir ag déanamh turasanna, le láir agus trap, soir go Gort na Tiobratan, mar ar chónaigh an naomh agus mar ar cuireadh í. Tar éis dó dul chuig Scoil an Chroí Ró-Naofa i gCorcaigh agus bheith oirnithe ina shagart sa chumann miseanach sin (i Moyne Park i gCo. na Gaillimhe a oirníodh é i 1953), thug sé turas chuig Reilg Ghobnatan i mBaile Bhúirne – áit a bhfuair an Naomh talamh ó Naomh Abán. Thug sé a aghaidh ansin ar an Afraic Theas agus níos déanaí ar an Indonéis, agus chaith sé 37 mbliana ag saothrú ar na misin in ainneoin galair éagsúla a tholg sé. Bhí sé ar ais i dtigh Chumann Miseanach an Chroí Naofa i gCarraig na bhFear nuair a tháinig dáta iubhaile órga a oirnithe agus tugadh cuireadh dó é a cheiliúradh thar n-ais san Afraic. Tá sé bliana faoi bhun an cheithre scór bliain anois, ach in ainneoin leath a shaoil bheith caite aige ar na misin i gcéin, tá a theanga dhúchais ar a thoil aige fós agus níor lig sé i ndearmad a dhúchas Críostaí.

Sa leabhar, tugann an tAthair Ó Ríordáin gearrchuntas ar Scéal Ghobnatan agus tuairiscí ar na háiteanna inar lonnaigh sí tamall – Cill Seannaigh (lámh le Mala), na Cillíní, srl. Maisítear an leabhar le grianghraf de dhealbh an naoimh agus a lán léaráidí lándaite ag léiriú gnéithe dá saol is dá saothair – “Cill Ghrá an Domhain”, na beacha ag cur an ruaig ar na creachadóirí, teampall págánach á scriosadh ag Gobnait, na fianna bána agus mórán eile. Mar a deireann an t-údar, níorbh é stair thuras Ghobnatan an rud mór a bhí faoi chaibideal ag ár sinsear ach turas anama.

“A Ghobnait an Dúchais

Atá i mBaile Bhúirne

Go dtaga tú chugamsa,

Led’ chabhair is led’ chúnamh.”

Séamus Ware

 

Turas na dTaoiseach nUltach as Éirinn:

From Ráth Maoláin to Rome

Tadhg Ó Cianáin’s contemporary narrative of the journey into exile of the Ulster chieftains and their followers, 1607-8 (The so-called ‘Flight of the Earls’). Edited by Nollaig Ó Muraíle, Incorporating work by Paul Walsh and Tomás Ó Fiaich.  Pontifical Irish College, Rome.

Sheol an Taoiseach, an tUasal Parthalán Ó hEachthairn T.D., From Ráth Maoláin to Rome san Seomra Seod Stáit, i gCaisleán galánta Bhaile Átha Cliatha, i gcomhluadar a bhí breactha le móruaisle na tíre idir thuath agus chléir, ar an 21ú lá de Mhí na Samhna, 2007. B’é Coláiste na nGael sa Róimh a d’fhoilsigh tuairisc Uí Chianáin, arna chur in eagar ag Nollaig Ó Muraíle, ag ceiliúradh cothrom ceithre chéad bliain d’Imeacht na nIarlaí. Le linn a chuid cainte thagair an Taoiseach don íoróin a bhain leis an Ró-Oirmhinneach Seán Ó Brádaigh, Ardeaspag Ard Mhacha, a bheith i láthair ag an seoladh, agus mar a bhí sé ag dul go dtí an Róimh (mar a dhein na hIarlaí 400 bliain roimhe), an mhaidin dár gcionn, ní chun éalú ó dheacrachtaí polaitiúla na hÉireann, ach chun glacadh le cuireadh an Phápa Benedict XVI bheith ina chairdinéal. Bhí an tArd-Aighne agus Rúnaí an Rialtais i láthair chomh maith. Is fiú a lua, in ainneoin an fheabhais atá tagtha ar chúrsaí taistil le ceithre chéad bliain anuas, go raibh carn cóipeanna den seoid scríbhinne seo i sáinn toisc stailc leoraithe sa bhFrainc! Seoladh gan leabhar! Gealladh go seolfaí an leabhar chuig éinne a ordódh ceann ar an oíche (ar locáiste 33%). Éinne a raibh sé d’ádh air cóip den leabhar bheith ina láimh aige ag an seoladh, bhí sé in ann comparáid a dhéanamh idir pictiúr cáiliúl Thomáis Uí Riain ar Imeacht na nIarlaí, atá ar crochadh i gCaisleán Bhaile Átha Cliath, agus an grianghraf de atá ag maisiú clúdach an leabhair.

Leabhar léannta do scoláirí atá curtha in eagar go slachtmhar ag Nollaig Ó Muraíle. Cuireann sé focail Thaidhg Uí Chianáin díreach os ár gcomhair: focail (38000 díobh!) a insíonn ceann de na scéalta is mó agus is ainnise den tréimhse sin. Taoisigh dheireanacha Uladh ag imeacht ó bhaile, ag dul thar sáile ar thóir chabhair na Spáinne, na Fraince agus na Róimhe. Scéal iontais, le féastaí agus fáiltí. Ach scéal diúltaithe agus díomá chomh maith. Ar deireadh b’é an bás, ní athfhás a gcuid cumhachta ag baile, a bhí i ndán d’Ó Néill agus d’Ó Domhnaill sa Róimh. Taobh le cuntas bríomhar Uí Chianáin, tá aistriúchán breá i mBéarla ag an eagarthóir. Mar sin, níl aon leithscéal ag éinne anois gan insint Thaidhg a léamh.

Tá réamhfhocal buíochais ag reachtaire Choláiste na nGael, Liam Bergin, agus díonbhrolach eolasach ag an Ollamh Mícheál Mac Craith. Is ábhar spéise go speisialta dó mar ar a d’úsáid Tadhg focail mar naisión agus Éireannach (an chéad uair, is cosúil, a úsáideadh iad) a thugann le tuiscint go raibh sé ag iarraidh éalú ón gcoimhlint a bhain le focail mar Gael, Sean-Ghall, agus is léir gur cúis bhróid do Mhac Craith (Proinsiasánach é fhéin) go raibh tionchar Proinsiasánach ar Ó Cianáin. Tá réamhrá léannta ina gcuireann Ó Muraíle a choincheapanna féin maidir le húdar an chuntais os ár gcomhair. Dar leis, ní scríobhaí simplí Ó Cianáin a bhreac síos go soineanta ina chín lae gach a bhfaca agus a chuala sé ar a thuras ó Ráth Mhaoláin go dtí an Róimh, ach scríbhneoir cliste a chothaigh íomhá uasal a bhí rómánsúil agus tarraingtheach de na hIarlaí nár Chaitlicigh cháiliúla chumhachtacha.

Tá téacs Thaidhg agus aistriúchán an Eagarthóra taobh lena chéile: Gaolainn ar chlé, Béarla ar dheis. Leanann tráchtaireacht Thomáis Uí Fhiaich le nótaí ar scríobh Pól Breatnach a bhformhór (aistrithe go Béarla ag Nollaig Ó Muraíle). Ar chúl an leabhair tá ábhair eolais inspéise, m.sh.: rogha focal a tugadh isteach sa Ghaolainn ó theangacha eile, dhá liosta den ngrúpa taistil, Maith an Lucht Aonluinge, réamhrá Phóil Bhreatnaigh Flight of the Earls 1975, innéacs áitainmneacha – leaganacha Uí Chianáin agus foirmeacha foirmiúla, agus achoimre dátaí agus eachtraí.

Mar fhocal scoir, bhíos sa Róimh le grúpa oilithreach óm’ pharóiste (Port Lách) agus mé ag cur críche ar an gcur síos gairid seo, agus bhaineas úsáid as cuntas Uí Chianáin mar guida agus sinn ag tabhairt cuairte ar áiteanna mar Santa Croce in Gerusalemma, San Pietro, Assisi, i gcatacombi, San Pietro in Montorio agus eile: B’iontach an treoraí Tadhg, fiú ceithre chéad bliain i ndiaidh a bháis! Tráth nuair a bhíos ag breathnú go géar ar shúile suaite agus ar lámha síorghníomhacha dainséaracha an ghadaí ar bhus seasca ceathar na Vatacáine, rith íomhá chugam d’uafás thuras na dtaoiseach, nuair a shleamhnaigh capall an airgid síos i ngleann doimhin i lár na nAlp agus mar a cailleadh a maoin ar fad nach mór. A Thaidhg, táimid buíoch díot as ucht eachtra imeacht na nIarlaí a choimeád beo dúinn, agus táimid go mór faoi chomaoin ag Nollaig Ó Muraíle as ucht an ghaisce atá déanta aige ag cur an bhuntéacsa ar fáil dhúinn. Molaim go hard é.

 

Éamonn Ó hAisí

 

Rún na hEaglaise

Pádraig Ó Croiligh

104 lgh.                 ISBN   0 9553605 89

 

Bhí deartháir Phádraig, Oilibhéar Ó Croiligh mar mhac léinn agam mo chéad bhliain ag teagasc i Maigh Nuad. B’iontach an rang lenar bhain sé. Thugas chun na Breataine Bige iad sa samhradh. D’fhanamar cóngarach d’Éirinn, i mBaile Llangefni i lár Oileán Mhón agus chuamar ar bhunscoil sa bhaile i gCorn Hir. Shuíomar ar shuíocháin bheaga agus ghabhamar páirt sa rang, timpeall ochtar dínn ar fad. Ní luafaidh mé ach triúr anois mar go bhfuil breis aithne orthu—Cathal Ó Háinle a chaith tamall ina ollamh le Nua-Ghaeilge i Maigh Nuad agus ní fada ó chuaigh sé ar scor óna ollúntacht i gColáiste na Tríonóide. Fuair seisean Céim den chéad ghrád sa léann  Ceilteach agus an chéad áit sa rang. Fuair Pádraig Ó Héalaí agus Oilibhéar Ó Croiligh céad onóracha chomh maith agus bhuaigh Ó Héalaí Duais Theach an ArdMhéara. Chaith sé tamall mar léachtóir  sa Nua-Ghaeilge i Maigh Nuad agus tá sé ar scor anois óna léachtóireacht  shinsearach in Ollscoil na hÉireann Gaillimh. B’iontach an saoire a bhí againn le chéile i Món Mam Cymru, ag canadh amhrán Breatnach agus ag caint is ag cabaireacht le chéile agus le muintir na háite. Nuair a bhí suaitheadh i saol na hollscoile agus mic léinn ag éileamh cúrsaí níos praiticiúla ná an léann fileolaíoch a bhí sa treis an uair úd sa Léann Ceilteach bhí baint mhór ag Pádraig Ó Croiligh leis an gcúrsa roghnaíoch a chuireas ar fáil faid a bhí saoirse agam ó smacht Choláiste na hOllscoile Baile Átha Cliath nuair a bhí cathaoir na Sean-Ghaeilge folamh. Chuireas ar fáil BA i dTeanga agus i litríocht na Sean-Ghaeilge le hábhar eile onórach agus BA i dTeanga agus i Litríocht na Nua-Gaeilge le hábhar eile onórach. B’fhéidir an dá chúrsa a dhéanamh le chéile agus bhí Breatnais nua agus luath á hofráil mar rogha chomh maith; is beag duine a roghnaigh an cúrsa sin as sin amach; ba thrua sin. Bhí Pádraig Ó Croiligh an-ghafa leis na athruithe sin. Is breá liom a fheiscint nár dhein sí faillí sa diagacht leis ina dhiaidh sin. Is álainn slachtmhar mar leabhar é seo. Tá smaointe nua-aimseartha tuisceanacha á gcur os ár gcomhair anseo.  Níor chuala an tuairim atá á chur in iúl aige anseo faoi mar a tháinig an teagasc faoi Limbó chun cinn. Is é a bhí sa téacsleabhar a bhí agamsa faoi an leanbh a cailleadh gan baisteadh ná go raibh sé in sinu Patris, i mbarróg an Athar. De réir a chéile deineadh, a mheasas, doirchiú ar an mbarróg chéanna i dtuiscint an phobail agus níor tháinig aon cheartú údarásach. Is breá an  bealach soiléir tuisceanach a chuireann an t-údar rúin na sacraimintí os ár gcomhair agus ba chóir go mbeadh an leabhar seo ina chabhair d’óg agus d’aosta.

PÓF.

 

Táimid cruinnithe le chéile in ainm ár dTiarna Íosa Críost agus creidimid go bhfuil sé farainn.

Déanaimís sinn féin a thíolacadh don Chroí Ró-Naofa i gcomhar le chéile.

A Thiarna Íosa Críost, tháinís chun grá d’Athar a nochtadh dúinn agus a thoil a dhéanamh.

Thugais glóir dó le do bheatha agus leis an mbeatha sin a thabhairt uait ar an gcrois. Ofrálaimidne ár mbeatha in éineacht leat le moladh agus buíochas a bhreith leis le lánchroí.

A Chroí Íosa, Mac An Athar síoraí,

 

Fr. Déan trócaire orainn.

 

Le barr grá dúinn d’fhulaingís páis agus bás le peacaí an domhain a thógaint. Trí luaíocht do pháise agus do bháis glan dínn ár bpeacaí agus tabhair cúnamh dúinn grá a thabhairt duit mar chúiteamh.

A Chroí Íosa, a d’fhulaing ar son na bpeacach,

 

Fr. Déan trócaire orainn.

 

Gheall tú faoiseamh do chách atá faoi shaothar agus thromualach. Iarraimid ort ár n-ualach a éadromú, sinn a chosaint ar bhaol, ár saol a oscailt duit san Eocairist. Go dtagaimid níos cóngaraí do do Chroí Ró-Naofa ó bhliain go bliain agus ó lá go lá.

 

Sos d’urnaí agus do mhachnamh ciúin

 

A Athair, tá áthas orainn de bharr na dtabhartas a fuaramar ó chroí Íosa do Mhic. Oscail ár gcroí le páirt a bheith againn ina bheatha agus go mbeannódh sé sinn lena ghrá. Sin é ár nguí chugat trí Chríost ár dTiarna.

 

Fr. Amen.

 

Gníomh Cúitimh don Chroí Ró-Naofa

 

A Íosa róghrámhair

Nach mór é an grá a dhoirtis ar an saol!

Nach suarach, nach beag é ár bhfreagra!

Is mian linn, agus sinn ar ár nglúine os do chomhair, cúiteamh a dhéanamh leat

 ar son na heasonóra agus na n-athaisí a ghoineann thú go croí.

 

Fr. Moladh le croí Íosa, ár Slánaitheoir agus ár nDia.

 

Iarraimid maithiúnas ar son ár bhfaillí náireach féin.

Is mian linn leorghníomh a dhéanamh

ar a son siúd atá ceanndána díchreidmheach,

ar a son siúd a thugann a gcúl leis an solas

agus atá ar seachrán mar chaoirigh gan aoire;

ar a son siúd a bhris a ngealltanais bhaiste

agus a dhiúltaíonn do chuing lách do dhlí.

 

Fr. Moladh le croí Íosa, ár Slánaitheoir agus ár nDia.

 

Is mian linn leorghníomh a dhéanamh ar son pheacaí ár sochaí:

ar son drúise agus truaillithe,

ar son choirpeacht na n-óg,

ar son patuaire agus diamhaslaithe,

ar son ionsaithe ar an Eaglais,

ar son easurraime agus sacrailéide in aghaidh do ghrá

sa Naomh-Sacraimint seo,

agus ar son dhúshláin phoiblí do dhlí.

 

Fr. Moladh le croí Íosa, ár Slánaitheoir agus ár nDia.

 

Sin iad na peacaí a bhfuair tú bás dá mbarr,

ach táimid páirteach leat anois i do leorghníomh

tríd an íobairt bheo a rinne tú ar an gcrois

a ofráil ar an altóir in aontas leat,

á cheangal le pianta na Maighdine Muire do mháthair,

agus le pianta na naomh uile agus na hEaglaise go léir.

 

Fr. Moladh le croí Íosa, ár Slánaitheoir agus ár nDia.

 

Geallaimid go dílis

go ndéanfaimid, le do ghrásta, leorghníomh inár bpeacaí féin

agus i bpeacaí daoine eile,

trí chreideamh daingean,

trí bheatha naofa,

trí ghéilleadh do dhlí an tsoiscéil,

arb é an grá an aithne is mó ann.

 

Fr. Moladh le croí Íosa, ár Slánaitheoir agus ár nDia.

 

Geallaimid chomh maith ár ndícheall a dhéanamh

a chur ina luí ar dhaoine eile gan tú a aithisiú

agus oiread daoine agus is féidir a thabhairt ar do chosán.

 

Fr. Moladh le croí Íosa, ár Slánaitheoir agus ár nDia.

 

A Íosa, a Thiarna,

Glac leis an ngníomh grách ómóis seo

Mar aon le hurnaithe na Maighdine Muire

a sheas ag bun na croise,

ár n-eiseamláir sa leorghníomh.

Coinnigh dílis sinn fiú go bás,

Tabhair dúinn grásta na buanseasmhachta

Agus treoraigh sinn go léir go dtí ár dtír tairngire ar neamh,

mar a maireann agus a rialaíonn tú féin, mar aon leis an Spiorad Naomh, trí saol na saol. Amen.

 

Fr. Moladh le croí Íosa, ár Slánaitheoir agus ár nDia. 

 

 

Gníomh Tíolactha do Chríost Rí

 

A Íosa ghrámhair, Slánaitheoir an domhain,

Is leat sinne agus is leatsa is mian linn bheith.

Táimid ar ár nglúine romhat inniu

d’fhonn sinn féin a cheangal leat níos dlúithe fós

agus sinn féin a ofráil do do Chroí Ró-Naofa.

 

Fr. Moladh duit, ár Slánaitheoir agus ár Rí.

 

Déan trócaire orthu siúd nár chuir aithne ort riamh

agus ar chách a shéanann tú agus a dhiúltaíonn géilleadh duit:

a Thiarna chneasta tarraing chugat féin iad.

 

Fr. Moladh duit, ár Slánaitheoir agus ár Rí.

 

Bí i do Rí ar na fíréin nár thréig thú riamh,

bí i do Rí orthu siúd a scaip a n-oidhreacht,

an t-ógra drabhlásach atá anois ar an ngannchuid,

tabhair ar ais iad go teach a nAthar.

 

Fr. Moladh duit, ár Slánaitheoir agus ár Rí.

 

Bí i do Rí orthu siúd atá imithe ar seachrán ó chéile

de bharr earráide nó deighilte ag achrann.

Luathaigh an lá ina mbeimid aontaithe i gcreideamh agus i bhfírinne,

inár n-aon tréad leatsa, an t-aon Aoire.

Tabhair síocháin agus saoirse do d’Eaglais,

Agus an chóir agus an dea-eagar do gach náisiún.

Cuireadh an domhan go léir as gach aird an aongháir as:

Moladh don Chroí Diaga a ghnóthaigh ár slánú,

glóir is onóir dó le saol na saol. Amen.

 

Fr. Moladh duit, ár Slánaitheoir agus ár Rí.

An Cuireadh go Dámhscoil Mhúscraí 2009

 

            Fáilte agus fiche go Dámhscoil Mhúscraí

            Roimh baird agus éigis lucht léinn is filí.

            Fágaíg bhur mbuartha, bhur mbrón is imní

            Is bíodh caidreamh bhur gcarad ag ardú bhur gcroí.

 

            Fáilte roimh an ógra, cailíní is buachaillí.

            Fáilte roimh an ngasra ó Chathair Chorcaí

            Fáilte roimh na geaingiléirí ó Chontae Chiarraí

            Fáilte roimh na sluaite ó bhailte Mhúscraí.

           

            Beidh ceist chrosta chealgánta ó pheann an rúnaí

            Le suaitheadh, le freagairt, le háiteamh teasaí

Cé ná beidh baol ann go raghfar chun dlí

Agus sé breitheamh an aighnis an scartadh gáirí.

 

Beidh lucht raidió is páipéar is an uair seo TV

Ag snapadh is ag alpadh dánta is dréachtaí.

Beidh Betsy is an bhantracht ag réiteach cóir bídh

A shásóidh gach éinne gan bhagairt gardaí.

 

 

Caoineadh do Dhónall Ó Liatháin

A cuireadh i Reilig Ghobnatan 10-11-08

Pádraig Ó Fiannachta

 

Do chuala scéal a ghoin go hae mé

Go raibh Dónall sínte i mbláth a shaoghail,

Gur thit an peann as a láimh shaothrach

Is é ag cur barr slachta ar iomann éaga,

Iomann a canadh ar a shochraid féinig

Ag a chairde, a chomharsain, cór Chúil Aodha dhó.

 

Bhí sé fearúil, misniúil, lúfar, éirmiúil

Ar pháirc na caide is i ngort an léighinn.

Bhí sé líofa, ceolmhar, spórtúil, aerach

Ag cumadh dán is á reacadh le héifeacht

An Ancient priceless horn is a leithéid sin.

 

Bhí sé dathúil, fearúil, is grách dá chéile

Is don chlann a bhronn Dia mór na féile.

Is mó dalta gur thug dóibh éachtaint

Ar iontais léinn an dúlra is an tsaoil mhóir

I gColáistí Íosagáin is Ghobnatan Naofa.

 

Ní raibh an dámhscoil uair á éamais

Ó d’ól sé an deoch as tobar na mbéithe.

Shníomh sé teagasc is greann is caolchúis

Ina mbréidín samhailteach fileata Gaelach.

Chuir sinn go minic ag gáire fúinn féinig

Is mheall an óige ar chosán na héigse.

 

A Dhia na Glóire, fóir ar a ghaolta.

Tabhair sólás dá chlann is dá chéile.

Cuir fáilte roimis id’ láthair féinig

Le ceoltóirí éigse is filí Chúil Aodha.

Ná fág sinn ag caoineadh é bheith sa chré ’nois

Ach ag guí aoibhnis shíoraí dó sa Tríonóid Naofa.

 

                          An Feartlaoi

 

Go raibh solas na soilse is radharc na Tríonóide

Ag Dónall suairc a luíonn faoin bhfód seo.

Thuill sé meas is gean i gcéin is i gcóngar

Thug misneach is spreagadh do chairde is chomharsain.

Go dtuga Muire Máthair dá chéile is dá ghaolta sólás

An 10ú Samhain i mbliain dhá mhíle is a hocht ’dheoidh sin.

 

                                     Pádraig Ó Fiannachta cct.

 

Leithscéal

Pádraig Ó Fiannachta

 

Cuireadh do fuaireas chun dul ar an gcóisir

Nuair nascfar go daingean i gceangal an phósta

Rogha na mban Rinneach mo chara buan Ódí

Le Mícheál a grá geal thar fearaibh na Fódla

Mo thúirse! a Thomáis, is Áine bhinn cheolmhar

Táimse gan sagart a dhéanfadh mo ghnósa

Ar dhá phósadh eile i dtús Dheireadh Fómhair

Is thabharfadh an Chomaoin céad Aoine dom’ chomharsain

Is d’fhreagródh an glaoch ó pheacach an bhóthair.

 

Mo leithscéal gabhaigí, a chairde cléibh,

Is maithigí domsa nár fhreagair bhur nglao.

Guím gach beannacht is grásta is faid ar a saol

D’Ódí, do Mhícheál, is do lucht Coirne tá Maol

Is ná deinigí faillí is gan teacht luath im’ ghaobhar

Nuair thagann sibh ’on Daingean ar thuairisc bhur ngaol.

 

Iomann d’Aifreann na Marbh

Dónall Ó Liatháin +

 

Suaimhneas síoraí tabhair dó, a Thiarna

Fé sholas suthain na glóire.

Triomaíg bhur súile, sibhse atá fé bhrón.

Níl sa bhás ach malairt beatha

Is mise an fhírinne

Is mise Críost an t-aiséirí.

 

Tá clog na marbh ag bualadh

Trombhuillí an bhróin,

An cónra ar luascadh ar ghuaillí

Ar an aistear chun na huagha.

Suaimhneas síoraí tabhair dó, a Thiarna,

Fé sholas suthain na glóire.

 

                              Ar an gcrois sinne led’ íobairt

D’fhuascail tú ó nasc an bháis.

Cheannaigh tú dúinn an bheatha

Bhithbhuan le neart do ghrá.

Suaimhneas síoraí tabhair dó, a Thiarna,

Fé sholas suthain na glóire.

 

Do ghoilis ar uaigh Lazaras,

Súile an daill d’osclaís,

Ón lobhar do ghlan an aicíd.

Glan de smál na bpeacaí.

Suaimhneas síoraí tabhair dó, a Thiarna.

Fé sholas suthain na Glóire.

 

Sibhse atá anois go huaigneach

Is na deora ag fliuchadh bhur súl,

Níl sa bhás ach múchadh an choinnil

Roimh ghile na gréine ag éirí.

Tabhair áit dó i bhFlaitheas na Glóire

Sa tsíoraíocht fén solas neamhaí.

 

Mac na hÓighe Slán!

 Garry McMahon +

 

Tháinig na mná roimh breacadh an lae

’Dtí an tuama inar cuireadh é.

Línéadaí ar an dtalamh ina luí,

Gan tásc ná tuairisc ar Rí na Rí.

                   Curfá

         Níl sé le fáil! Níl sé le fáil!

         Íosa Críost ina bheathaidh,

         Mac na hÓighe slán!

 

Aingeal a dúirt ag teacht ina dtreo:

‘An té a céasadh, tá sé beo.

Féach an áit inar chuireadar é.

Bailithe leis tá Críost Mac Dé.’

                 Curfá

 

Deisceabail ag rith gan mhoill.

Go huaigh ár dTiarna bhí a dtriall.

An charraig mhór, í caite i leataoibh.

Críost chomh beo is a bhí sé riamh.

                    Curfá

 

Canaigí le háthas ’nois um Cháisc

Glóir a aiséirí ón mbás.

Cúnamh tabhair dod’ mhuintir féin,

A Dhia ar neamh go deo i réim.

                      Curfá

 

Tír ghlas na nGael

Idem

Nár dheas liom bheith thiar in Iarthar Dhuibhneach ar siúlóid

                                   thart timpeall Bhéal Bán.

Mé ag feitheamh le héirí na gréine is Cnoc Bhréanainn

                                    bheith greanta sa lá.

Cuan Smeirbhic aoibhinn álainn—nach mise a bheadh sásta lem’ shaol.

Ní mar sin atá, óir sa Bhowery mo chnámha, ach mo chroí tá

                                    i dTír ghlas na nGael.

 

Go hannamh a bhlaiseas an t-uisce glan úr; rómhinic a chuas ag ól dí.

Is nuair a chuirinn na dolléir i dtaisce, thugainn críoch fhliuch

                                         do m’airgead choích’.

Táim ag smaoineamh anocht ar Chruach Mhárthain, na Blascaoidí

                                          is Ceann deas Sibéal,

An ghrian ag dul fé ag deireadh an lae, ag lonradh ar Thír dheas na nGael.

 

Bím ag cuimhneamh ar Chiarraí gan staonadh, na comharsain

                                             is mo chairde go léir.

Péilicán ag damhas cornphíopa ag eitilt go meidhreach sa spéir,

Na blátha ar imeall an bhóthair, samhaircíní is deora dearga Dé.

Baileodsa  torthaí an tsamhraidh sna gortaibh i dTír ghlas na nGael.

 

An ghaoth aduaidh, sea bíonn sí cruaidh, ag séideadh gan taise trím’ chroí.

Na callóga sneachta go tiubh i m’aghaidh is mé ag titim le móreaspa bídh.

Ach cloisim amhrán na fáinleoige is an cúirliún ag caoineadh i gcéin,

Iad araon ag impí orm féin, an fánaí, teacht abhaile go Tír ghlas na nGael.

 

Nach tapaidh a shleamhnaigh na blianta uaim ó bhíos i m’ógánach groí.

‘Ar chuaigh tú thar n-ais?’ fiafraíonn tú díom—im’ bhrionglóid

                                                  fillim gach oíche.

Ach airím na guthanna ag glaoch thar toinn, is geallaim roimh dheireadh mo ré

Óm’ chailín gheobhad póg, is bead arís óg, ’measc mo mhuintire

                                                    i dTír ghlas na nGael.

 

Suantraí Mná an Iascaire

(Fonn: Céad Fáilte Romhat a Íosa: Aifreann na Ríochta)

Garry McMahon

 

Tar a chodladh a stóirín a chuisle gheal mo chroí

Dún do shúile a mhuirnín, anois ar feadh na hoích’,

Aingeal coimhdeachta lámh leat dod’ chosaint

caoin is buan,

Peata beag do mháithrín téir go bog chun suain,

D’athair ar an bhfarraige ag iascach na mbradán,

Maimí ar a glúna ag guí ar a shon,

Bíodh agat a leanabhín codladh an tsicín

Go héirí geal na gréine is deire an drochshín.

 

Ní bog é saol na mara, i mbaol do bhás de shíor,

Ná don bhean atá ag feitheamh go bhfillfidh sé i dtír,

Ach iarrfad ar an iascaire a chiúnaigh

an mhuir mhór,

D’athair a sheoladh slán chugainn le cabhair is le fóir,

Go líona Dia na líonta mar dhein sé sa soiscéal,

Is sinne a bhailiú isteach chuige ag deireadh ár saoil

Laghdóidh an gála gaoithe is gearr  

go mbeidh sé ciúin,

Is tiocfaidh Daid abhaile is pógfaidh sé a rún.

 

 

Guí Nollag

Tomás Ó Sé

 

Go raibh Nollaig Mhór mhaith

Iasc garbh—langa nó colamóir

Saillte agus cruaite go leor

Le prátaí breátha ar bord

Anlann de phlúr is oinniúin.

Mar d’ith an mhuintir romhainn

Agus gé ón gcoinleach don ócáid mhór

’Gus grásta Dé ina cheathanna ’nuas ort

Is go leana sé ort sa bhliain úrnua.

 

 

Don Eagarthóir – An Monsignor

Idem

6.12.08

 

Le blianta fada dheinis éacht

Agus deineann tú fós go rialta é –

An “Sagart” a fhoilsiú dúinn gach tréimhse

’S nár laga Dia do ghéag ná t’éirim.

 

Fómhar, earrach, samhradh is geimhreadh…

Iontach t’éacht, a Eagarthóir –

Mo cheol go deo tú, a Mhonsignor

A dhuine uasail ó Bhaile Móir.

 

Sagart, scoláire is seanachaí

Fear mór diagachta is clasaicí;

Seod lonrach tú i measc Ciarraíoch

’S ag Gaeil na hÉireann uile, admhaím.

 

N’fheadar conas a éiríonn leat

An “Sagart” a sheoladh ón bPáirc gach feacht

Go slachtmhar sníomhtha i bhfriotal léannta

Mo ghraidhin go deo tú, a shagairt naofa.

 

Nuair leagas uaim an “Sagart” anocht

Cheapas na línte seo ar an toirt

Ag súil go mbeidís sa Pháirc ar féarach

Mar chomhartha buíochais ar do shaothar.

 

 

An Sparkler

 Maria Ní Mhurchú

 

Anocht Oíche Nollag agus tá an sneachta

Ag titim go bog ar an dtalamh.

 

Tá dhá chúpla coiscéim

Ar an dtalamh le chéile go brách.

 

Iarrann tú orm tú a phósadh

Do dhá shúil ghorma

Ag spréachnaigh fé sholas na gealaí.

 

Soilsíonn mo cheannaithe

Amhail crann Nollag

Tá an freagra agat cheana féin.

Cuireann tú fáinne diamainte

Ar m’fháinneog…

Go cneasta…

 

Silim deora áthais agus deirim…

Ag snagadh…

“A leithéid de sparkler”

 

Is d’ainnir mo bhrionglóidí é

A deirir

Agus ár mbeola a’ luí go cneasta

Ar a chéile.

 

                                                       14ú DF 2008

 

 

 

  The Sparkler

Eadem

          

It’s Christmas Eve and

Snow is falling softly on the ground

Two pairs of footsteps leave their mark

Together forever.

 

You ask me to marry you

Your baby blue eyes sparkling

In the moonlight.

 

My face lights up like a Christmas tree

You know the answer already

You place a diamond ring on my ring-finger…

Gingerly…

 

I shed tears of joy and I say…

Incoherently…

“That’s some sparkler”

 

It’s for the girl of my dreams…

You whisper

As our lips gently touch.

 

                                                       14ú DF 2008

 

 

 

Cleasaíocht

Eadem

      

Níl aon fhonn scríbhneoireachta orm anocht.

 

Dhá mhí fhada go Nollaig

Agus mo cheann mar a bheadh múisc

Tar éis Shamhradh fliuch dhá mhíle ’is a hocht.

 

Á sea!

An Nollaig!

 

Saintí, bronntanais, crann agus crib

Turcaí ar an mbord

Arán agus subh

Amhráin

Cártaí

Poker

Spórt!

Oíche Chiúin á chanadh go hard.

 

Mo cheann deas suaimhneach

Ag muga breá fíona

Mé suite cois na tine

Gan éinne ag cur isteach orm.

 

An tine ag spréacharnaigh

Agus ag raitiláil gan stad

An chistin lán le cairde

Ceol agus craic agus daoine.

 

Agus John lem’ ais…

 

Á sea!

John!

 

Téann sé síos ar aon ghlúin

“éirigh suas, a ’mhadáin”

An bpósfair mé? a deir sé.

 

Ligim orm go bhfuil iontas orm

Agus leathaim mo shúile.

 

John!

 

Éalaíonn spréach ón dtine

Titeann sé ar mo láimh chlé

Agus dúisím de gheit!

Bhuel…

Is breá liom brionglóidí.

 

2ú Samhain 2008 

 

 

Oíche Na gCleití

Eadem

 

Féachaim i dtreo na spéire

Áthas an domhain orm

Dathanna oráiste, buí, bándearg

Ag snámh mórthimpeall na cruinne.

 

Aingil bheaga bhídeacha

Ag eitilt anso is ansúd

A lapaí leanabaí

Ag coimeád greim daingean

Ar Oíche an Chlóca Chorcra.

 

Tagann Oíche agus imíonn sí

I ngan fhios dúinn…

 

Tugann sí aire dhúinn

I ngan fhios dúinn…

 

Tagann critheagla orm

Nuair a chuimhním ar an bpáipéar

The Sun

A bheidh ar na seilfeanna

Lá arna mháireach.

 

Páipéar lán de scéalta agus

De phictiúir thragóideacha.

 

Cuireann sé sceoin ar mo chroí.

 

Cad ina thaobh ná osclaíonn an t-iriseoir a dhá shúil

Agus féachaint i dtreo na bhFlaitheas

Chífeadh sé na ceiribíni cúthaileacha

Ag eitilt mórthimpeall air

Ag lasadh coinnle sa spéir

Ceann don iriseoir féinig

Dá dtógfadh sé air fhéin

É seo a thuiscint.

 

Titeann cleite beag dubh ó Neamh

Ceannaín gleoite

Leochaileach.

Leandáileann sé ar ríomhaire an iriseora

Agus caitear an bronntanas sa bhrúscar.

Ní maith leis préacháin…

 

Ní thuigeann sé cad tá déanta aige  

Agus nó go dtuige

Coiméadfar ag cur

Lagmhisnigh agus sceona

I gcluasa an tsaoil.

 

2ú Samhain 2008

 

 

Paidir Pheileadóra Lios Póileach!

Roibeard Ó Cathasaigh

 

Céad moladh is buíochas leat, a Thiarna

as cluiche caide eile a bheith chugainn inniu,

agus mé réidh is ag tnúth go mór leis;

cabhraigh liom fuinneamh fónta a bheith

faoi m’aigne, faoi m’iompar is faoi m’imirt,

’gus fiú más le haon phioc de D’chúnamh an 

    bua ’bheith linn

sláinte is sonas chuig gach n-aon a bheidh i

    bpáirt linn sa chlibirt!

 

 

Cheiliúramar Lá ’le Míchíl i mBaile Móir 29ú Meán Fómhair mar is gnáth. Thug an tAthair Bearnard Ó hÉalaí cuireadh dom an turas ar an dtobar agus an tAifreann a cheiliúradh agus tháinig sé féin chun cabhraithe liom. Ach níorbh é amháin a chabhraigh agus a réitigh an láthair. Chuir an Chomhairle Chontae tarra ar Bhóthar an Tobair, bóthar a ghabhann trí lár an bhaile, agus sin díreach in am don lá féile. Is fada ó cuireadh an chéad iarratas i láthair na Comhairle go ndéanfaí amhlaidh. Bhí Neil Mhicí Ní Chíobháin, bean de Bhailís, á éileamh trí fichid bliain ó shin. Tagann gach maith le cairde. Is iad muintir de Bhailís a sholáthraíonn an bord agus an línéadach don Aifreann. Níl muintir Bhrosnacháin ina chóngar a thuilleadh, b’iad a ghlanadh is a phéinteáladh an tobar, ach is é Proinsias Seoighe a chuireann slacht ar an dtobar féin anois agus a ghlanann an lantán timpeall air. Bhí gach rud ina cheart i mbliana. Bhí slua mór daoine bailithe, a bhformhór tagtha i ngluaisteáin, faoin am gur thosnaíomar ar an dturas, mise ag cur ceann ar an gcoróin agus ar mo dhícheall an turas a dhéanamh le mo thríú cos. Bhí freagra bríomhar ar an gcoróin agus faoin am go raibh sí ráite againn bhí screabha ag bagairt agus dá bharr sin chruinníomar le chéile faoi scáth fearthainne a chéile sa bhfothain. Agus níor thit aon bhraon.  B’é an turas gníomh aithrí an Aifrinn. Thugas aitheasc gairid. Ghuíomar do bheoibh agus do mhairbh na comharsanachta; do na ba, an stoc agus na caoirigh. Guíodh go speisialta ar son na marbh a bhí chomh dílis don dturas, Neilí Uí Shé Bhaile Aimín agus mo dheirfiúr féin, Máire. Bhí lá breithe ag triúr a bhí i láthair, Mossie Ó Sé a bhí deich mbliana agus ceithre fichid agus cúpla de mhuintir Shúilleabháin ón mBóthar Buí. Níl lua ar chearca, ghéanna, lachain ná turcaithe a thuilleadh ná fiú ar ghliomaigh ná portáin. Bhí ciúineas diamhair do rúndiamhair ár gcreidimh agus deabhóid bhraiteach ag an gcomaoineach. Sara scaramar chuireamar aithne ar dhaoine nua atá tagtha inár measc, go háirithe líon tí nua dtigh Uí Mhurchú, oidhrí na Luasach gur cumadh Caoineadh na Luasach ar thriúr acu a bádh sa Bholg lasmuigh de Chuaisín Bhaile Móir timpeall céad daichead bliain ó shin. Cuireadh fáilte mhór roimh na daoine nua. Bhí cóisir bheag inar ólamar sláinte na lábreitheach againn mar chlabhsúr.

 

 

Tá céimeanna móra tugtha ar aghaidh ar An tSlí Nua ag deoise Chiarraí seo againne. Sa dara litir thréadach a sheol an t-easpag go dtí a thréad, ar a dtug sé ‘a chairde’ d’inis sé dúinn cad iad na limistéir thréadacha a bhí socair le bheith sa deoise agus d’ainmnigh sé na sagairt a bhí ceaptha  ina bhiocáirí cúnta. Níl an leagan Gaeilge sin den fhocal foreanus oifigiúil. Ach an focal féin tháinig sé chun cinn i Laidin na hEaglaise sa dara agus sa tríú haois déag, é bunaithe ar an bhfocal foris ‘lasmuigh’. Ní dóigh liom go n-oirfeadh seachtrach don chás. Bhí an teideal foreanus, agus na litreacha VF ag ceannairí na ndeánachtaí roimhe seo, agus is dócha ná beidh baint aige le deánachtaí a thuilleadh mar is dócha go bhfuil deireadh leosan. Ba bheag údarás a chleachtadh na sean-Vicarii Foreani cibé scéal é. Bhíodh comhoibriú maith idir na deánachtaí féin, áfach. Is é an sóisear sagairt a bhíodh ina rúnaí agus eisean a dheineadh formhór na hoibre. Bhí deireadh leis na field days sarar thánagsa ar ais mar shagart tréadach sa deoise ach lá mór ab ea iad ag cléir agus ag tuath tráth. Is cuimhin liom go raibh mar chúram ormsa dleachta na bparóistí inár ndeánacht a bhailiú don deoise. Ba ghnáth liom ‘An Báille’ a thabhairt orm féin agus san ar siúl agam. Dheineadh na paróistí comhar maidir le nithe ar nós ceiliúradh séasúrtha na haithrí um Nollaig agus um Cháisc; agus bhíodh gach sagart ar dualgas ar a uain sa deánacht san iarnóin gach Domhnach agus féile fógartha. Is mór an ní é mar sin gurb ionann an limistéir tréadach seo againne sa Daingean agus an deánacht a bhí. Ós rud é go mbíonn formhór na n-othar ar luíochán ospidéil anois ní minic a bhíonn glaoch ola an tamall sin ar an nDomhnach. Ar an láimh eile, ós rud é go bhfuil roinnt mhaith othar is seandaoine ó Chorca Dhuibhne i bhfad ó bhaile in ospidéal N. Columbán i gCill Airne, agus gur Gaeilgeoirí a bhformhór, is fiú socrú éigin a dhéanamh  ná fágfaí iad gan turas ó shagart sa limistéir tréadach seo. Go n-éirí go geal lenár limistéir—paróiste an Daingin, paróiste Abhainn an Scáil, paróiste Chaisleáin Ghriaire agus paróiste an Fhirtéaraigh agus lena Bhiocáire, an Canónach Tomás Ó Luanaigh.

 

 

Táim fós ar an gCoiste Comhairleach um Liotúirge Gaeilge agus tá brú orainn anois dul ar aghaidh chomh tapaidh agus is féidir dúinn. Tiomáinim go Maigh Nuad do na cruinnithe; tá sé ró-achrannach dul san eitleán ón bhFearann Fuar mar go bhfuil aerphort Bhaile Átha Cliath chomh collóideach sin cé gur féidir dom cathaoir rotha a bheith agam ann. Is é an scéal céanna ag an traen. D’fhéadfainn an traen a fháil ón bhFearann Fuar leis atá áibhairín níos gaire don Daingean ná Cill Airne, ach ansin tá sé chomh tuirsiúil sin dul ó Ardán 7 i Stáisiún Heuston go stad an bhus ar an taobh thuaidh den Life, agus is measa fós dom’ leithéidse, atá ar trí cosa le tamall, dul ó stáisiún Mhaigh Nuad go dtí an Coláiste. Bhí an cruinniú againn an uair dheireanach san Ionad Liotúirge ar a ceathair san iarnóin. Má dhéanfaimís ár ngnó go pras b’fhéidir go mbeadh deireadh déanta i dhá sheisiún an lá san, ach ní thabharfainn faoin turas abhaile an oíche sin. Bhí stoirm mhór gaoithe is báistí ag bagairt, ach bheartaíos dul im’ ghluaisteán cibé scéal é. Tá stór leabhar fós ag An Sagart i Maigh Nuad; tá leis aige in ÁIS i mB.Á.C. Táim an-bhuíoch do údaráis an Choláiste, don fhoireann slándála agus tí a chabhraíonn liom maidir leis an stór sin. Ar ndóigh is é an cléireach aonair ó dheoise Chiarraí, an Cofuach cneasta, is mó a fhaigheann dua mo chuid leabhar. Tá catalóg den trí chéad leabhar nó mar sin atá foilsithe againn á réiteach faoi láthair agus táim ar mo dhícheall ag cinntiú go bhfuil nó ná fuil na leabhair ar fáil. Tugaim dhá bhosca liom aon uair a théim go Maigh Nuad agus cabhraíonn mic léinn liom agus mé ag roghnú na leabhar a bhíonn uaim agus á n-iompar na staighrí síos agus á gcur i gcailleach mo ghluaisteáin.

 

 

Bhuaileas bóthar ar a naoi a chlog agus barthanach báistí ann 23 Deireadh Fómhair agus an ghaoth láidir aniar aneas ar mo chúl. Bhaineas mo sheanchairde i Rackett Hall amach róluath don lón agus is é a bhí agam ná Briceasta Gaelach Iomlán. Bhíos i Maigh Nuad ar a dó agus bhí an stoirm ansúd romham. Bhí sé ráite ag Tuar na hAimsire go mbeadh grian ar an gcósta thoir fós ach ní raibh ná é ach clagarnach báistí agus cóchanna gaoithe. Thóg sé tamall orm clárú agus mo scríobchárta a fháil. Tá cárta éagumais ar mo ghluisteán agus ba mhór an áis dom dá mbeadh ar mo chumas scríobchárta a fháil a le dul isteach is amach i gCearnóg Naomh Sheosaimh. Dhein an tslándáil an gnó sin dom i dtreo gur éirigh liom mo sheomra a bhaint amach gan chabhair ó éinne agus bhí mo ghluaisteán agam chun dul síos agus suas Cearnóg Naomh Seosamh gan dua sa doineann. Bhí dhá sheisiún againn, ceann roimh suipéar agus ceann ina dhiaidh. Chuireamar clabhsúr ar an obair a bhí beartaithe don chruinniú timpeall 9p.m. agus d’imigh formhór na mball abhaile an oíche sin. D’fhanas sa choláiste.

 

 

Bhuaileas isteach i Halla Pugin a luaithe a bhí mo mhála i mo sheomra agam agus mo chairt páirceálta i ngiorracht 10 slat do stua an Uachtaráin agus an dorais ansúd. Bhíos ag súil leis an gCofuach—an t-aon chléireach do dheoise Chiarraí sa choláiste faoi láthair—a fheiscint i measc an tslua sa phroinnteach—agus bhí. Tháinig sé chugam agus chuir i mo shuí chun boird mé leis féin agus a chairde. Nuair a dúrt leis go rabhas ar lorg cúpla duine a chabhródh liom dhá bhosca leabhar a fháil óm’ stór le cur i gcailleach mo ghluaisteáin, dúirt sé nárbh fhéidir dó ar 2.30 mar go raibh socrú déanta aige lena oide spioradálta don am san. Le beagán tathanta óna chomhghleacaithe bheartaigh sé a iarraidh ar a oide an coinne a chur ar cairde; ní raibh aon dua leis sin. Cheapas go raibh mo stór fós i seomra 53 i spás staighre Naomh Muire. Nuair a bhaineamar an áit sin amach, thrialas an doras agus cheapas go raibh sé faoi ghlas; ghlaos ar oifigeach slándála agus bhí dua aige tamall ag iarraidh é oscailt, ach ba ghearr go bhfuair sé amach ná raibh an glas ar an doras ar aon chor. Nuair a d’osclaíos an doras agus dul isteach, cad a bhí ach gan aon leabhar ann ach troscán de gach sórt. Chuimhnigh cléireach gur chuala sé an ráfla go rabhadar aistrithe go ‘Seomra an Chíosánaigh.’ Bhí a fhios ag an gCofuach cá raibh sin, ach is iad na bíoblaí beaga dearga amháin a bhí ansin. Faoi dheireadh fuaramar an stór i seomra beag ar an dara hurlár i gcóngar an staighre agus mo ghluaisteáin chomh maith. Tá cuid de na leabhair i mboscaí go slachtmhar, go háirithe aon bosca amháin de IMN bliain i ndiaidh bliana; tugadh seomra faoi leith do IMN blianta fada ó shin agus d’fhorbair sé ina stór le himeacht na mblian; ní call dúinn a bheith ag gearán toisc go bhfuil cnocán leabhar sa seomra beag seo agus gan aon slacht orthu. Bhí a fhios agam cad a bhí uaim, agus chabhraigh na mic léinn liom teacht orthu. Bhí ar mo chumas aon leabhar ba mhaith leis na mic léinn a thabhairt dóibh mar chomhartha buíochais. Chuir sé iontas orm nuair a chonac go raibh go leor cóipeanna de An Barántas 1 ar fáil fós; dúirt Dáithí Ó hUaithne liom tráth gurb é sin an saothar scoláireachta is fearr agus is suaithinsí a bhí curtha i gcrích agam. B’é sin an leabhar deireanach a chlóigh John English Loch Garman ar an seanmhodh, hot metal. Is álainn an cló é ach toisc ná raibh a fhoireann siud sásta dul le modhanna nua-aimsire chaith sé deireadh a chur lena ghnó. Lena dhíol ar shladmhargadh a thógas liom dosaon cóipeanna den leabhar.

 

 

Bhaineas an-taitneamh as comhluadar na gcléireach. Bhíodar bríomhar geal-gháireach muinteartha. Bíonn sé níos deacra aon chaidreamh sásúil a dhéanamh leis an bhfoireann cléireach; is dócha gur toisc go suíonn baill an Choiste leo féin sa phroinnteach é sin. Bhí Dónall Ó Néill fara na mic léinn a bhí ag cabhrú liom leis na leabhair; bhí sé mar dhuine díobh féin agus é fáilteach muinteartha liomsa. Níor fhanas don Aifreann ar maidin Dé Céadaoin ach cur chun bóthair go luath ar céalacan; chaitheas glaoch ar shlándáil chun go scaoilfí amach as an gcearnóig mé agus tháinig duine gan mhoill i dtreo go rabhas an geata amach ar a seacht a’ chlog. Bhí beagán tráchta sa bhaile ag an am sin agus mhéadaigh ar an trácht nuair a bhuaileas an mótarbhealach. Bhí an uain go haoibhinn agus gach rud ag glioscarnaigh tar éis díle an lae roimhe sin.  Bhí mo bhricfeasta iomlán agam ar a naoi a’chlog sa ghnátháit agus bhíos sa Daingean ar a ceathrú chun a dó dhéag. Dá bhfanfainn le mo bhricfeasta i Maigh Nuad ní bheinn sa bhaile go tráthnóna.

 

 

Bhí iníon léinn neamhghnáthach agam na laethanta san, Kristen, a bhí ag déanamh dochtúireachta san Ollscoil Chaitliceach i Washingon DC. Bhí a tráchtas réidh aici ach ní ghlacfaí leis go mbeadh pas faighte aici i scrúdú i Laidin na hEaglaise. Bhí aithne agam uirthi ó scríobh sí chugam á iarraidh orm post saoire a fháil di sa Daingean trí bliana ó shin. D’éirigh liom. Tá dúchas éigin Gaelach inti agus theastaigh uaithi an oiread ama agus ab fhéidir a chaitheamh i gCorca Dhuibhne. Thugas cúpla ceacht di sa Laidin agus ansin d’iarr sí orm an mbeinn sásta a bheith mar fhéitheoir uirthi don scrúdú Laidine a bhí le déanamh aici. Thoilíos a bheith má bheadh údaráis a hollscoile sásta. Bhíodar. Fuaireas treoracha agus chomhlíonas iadsan agus tá súil agam go bhfuair sí pas. An phríomhcheist ab ea stráice as Summa Theologica Thomáis Acuin a aistriú go Béarla. Bhí sé casta go leor. N’fheadar an bhfuil riail mar sin faoi riachtanas na Laidine againn don dochtúireacht i Maigh Nuad nó in institiúidí eile diagachta sa tír seo.

 

 

Ba thrua go raibh Féile na Samhna á cheiliúradh sa Díseart i mbliana le linn dara dheireadh seachtaine an Oireachtais agus a lán dár gcairde dílse gafa leis sin. Fuaireas féin cuireadh a bheith i mo chathaoirleach ar an ómós don triúr Seán. Bhíos sa rang ag Seán Ó Tuama nuair a bhí an tArd-Teastas san Oideachas á dhéanamh agam i gCorcaigh in 1949-50. Chaith sé an t-am tairbheach go leor ag plé Chaoineadh Airt Uí Laoire linn. Chuireas aithne ar Sheán Ó Ríordáin an bhliain chéanna. Is cuimhin liom go maith tamall mór de Dhomhnach a chaitheamh i bhFearann Phiarais agus sinn go léir ag cabhrú leis an Athair Tadhg Ó Murchú agus é ag iarraidh leagan Gaeilge a chur ar leabhar beag le Gilbert Murray ar Stair na Gréige. Bhí an-spéis ag Ó Ríordáin sa teoraic hilomorfach an uair sin. Bhí sé ag mo chéad Aifreann i gColáiste Íde trí bliana ina dhiaidh sin. Thug Seán Ó Tuama páirt dom i ndráma a léirigh sé sa Luchta i gCorcaigh agus ar an stáitse i mBéal Átha an Ghaorthaigh le cabhair lampaí ola. Chuireas aithne ar Sheán Ó Riada nuair a thugamarna, Clann Bhréanainn nó Gaeilgeoirí Chiarraí i mBaile Átha Cliath, cuireadh dó léacht a thabhairt dúinn ar a rogha théama faoi cheol dúchais na hÉireann. Chuir sé sceitimíní orainn lena shamplaí taifidthe. Nuair a chuas ó dheas go Corcaigh le dul ar shochraid Sheáin Uí Ríordáin d’iarr an tAthair Seán Mac Cárthaigh orm an tseanmóin a thabhairt. ‘Déanfad’ arsa mise ‘má thugann  tú cóip dá bhfuil foilsithe aige d’fhilíocht dom le gabháil tríd.’ ‘Tá sin agam’ ar sé ‘agus tabharfaidh mé duit é.’ Is cuimhin liom go rabhas ag réiteach ‘An Leabhar Aifrinn Rómhánach’ don chló ag an am agus go raibh cóip bhán de (mock up) im’ chairt. Thugas liom go dtí mo sheomra na leabhair filíochta agus an leabhar breá bán. Léas an fhilíocht go léir agus mo shúil ar théama an chreidimh ann. Bhreacas na línte tábhachtacha le chéile ina slabhra agus bhí seanmóin den scoth agam. Thaitin sé chomh mór sin le hEibhlín Ní Bhriain a bhíodh ag scríobh i nGaeilge don Irish Times gur chuir sí i gcló ina iomláine é. Beannacht Dé leo go léir! Bhíos róthraochta dul chun an Oireachtais an uair seo ach ba mhór an onóir liom an cuireadh a fháil.

 

 

 

Chuireamar tús le Féile na Samhna ar an Aoine 31ú Deireadh Fómhair le seoladh Mil na Ceardlainne ag Brenda Ní Shúilleabháin, rud dhein sí go slachtmhar. Bhí cuid mhaith d’fhilí na Ceardlainne i láthair agus léigh na filí a ndéantúis go soilbhir. Fuaireadar moladh agus aitheantas ón lucht éisteachta. Bhí cóisir bheag ina dhiaidh sin agus ba dheacair ar feadh tamaill riar ar a raibh i láthair ach bhí a mhalairt fíor nuair a bhí sé ag druideam le ham tosaithe na léachta a bhí le tabhairt ag an Ollamh Nollaig Mac Congáil a tháinig chugainn ó Ollscoil na Gaillimhe chun cuid dár stair féin a mhúineadh dúinn. ‘Bunú  Scoil Samhraidh an Daingin’ ba théama  aige. Bhí script breá aige ach bhí sé chomh taithíoch ar an ábhar nár ghá dó ach sracfhéachaint a thabhairt ar a scríbhinn anois agus arís. Beidh sé go léir in Irisleabhar Mhá Nuad 2008 atá sa chló faoi láthair. Chuir sé in iúl dúinn gur gnó duine dínn féin stair na scoile a ríomh ina hiomláine. B’é Pádraig Ó Niallagáin an Cathaoirleach don léacht agus bhí moladh ón urlár gur b’é ba chóir a thógfadh an cúram sin air féin. Tángathas aniar aduaidh air ach níor dhiúltaigh sé. Bhí díolachán leabhar againn agus sladmhargadh chomh maith. Sa díolachán bhí na leabhair is déanaí ó chló An Sagart agus gan aon locáiste i gceist. Sa sladmhargadh bhí leabhair ónár seanstoc ar díol ar €5 an ceann. Is aisteach mar a tharlaíonn mar bhí leabhair fhíorluachmhara ina measc seo—an bheathaisnéis iontach sin le Risteard Ó Glaisne ‘Cearbhall Ó Dálaigh’, ‘Feis’ le Nuala Ní Dhomhnaill, agus ‘An Barántas 1’ liom féin agus ‘An Bíobla Póca’. Mhair an díolachán agus an sladmhargadh ar feadh na féile agus tharla go raibh roinnt d’iarchóipeanna den irisín féin ‘An Sagart’ ar fáil le scaipeadh in aisce, cleas chun poiblíocht a dhéanamh ar a shon i measc léitheoirí. Mar chlabhsúr ar imeachtaí na hoíche bhí searmanas ómóis agus buíochais againn do Sheoirse Ó Luasa ar leis an siopa leabhar Gaeilge agus Éireannach is fearr sa tír. Léigh an Dr. Mícheál Ó Fainnín dán gleoite dá dhéantús féin ar an siopa, an caifé agus ar Sheoirse féin. Tá cónaí ar Sheoirse i nDún Chaoin agus tagann sé an Clasach anuas gach maidin lena a chostaiméirí a shásamh agus a gceisteanna faoin leabhar seo a bheith ar fáil nó gan a bheith, cá raibh an aiste seo i gcló agus an raibh an iris seo eile beo fós. Nuair a bhí Catalóg An Sagart á réiteach againn, bhí Seoirse níos eolaí ná sinn féin. Nuair a thánag-sa sé bliana déag ó shin agus ná raibh slí i dtigh na Sagart do mo leabhair go léir tháinig sé go Gleann Fleisce lena vean agus thug sé bheith istigh do ládáil mhór díobh ina stóras féin. Is é leis a reachtálann an siopa leabhar in Ionad an Bhlascaeid. Is maith mar a bhí an t-ómós seo tuillte aige, na bronntanais phearsanta a fuair sé. Go maire sé féin agus a ghnó an céad.

 

 

Bíonn taispeántas nó nochtadh saothar ealaíne ag gabháil lenár bhféile. An uair seo is nochtadh nó feidhmiú a bhí i gceist. Bhí teach tae de réir na Seapáine tógtha ag Caoimhín Ó Fraithile agus bhí sé i gceist aige é a nochtadh don phobal í gcoitinne níos luaithe ach an tráthnóna a thogh sé tháinig díle báistí agus is beag a d’fhéad freastal. Bhí uain na marbh ní ba oiriúnaí cibé scéal é. Ar dtús lasadh coinneal ag uaigh gach bean rialta atá curtha sa reilig atá i gcóngar an dara gairdín mar a bhfuil an teach tae agus coinnle treorach feadh an chosáin as sin go dtí an láthair. Chuaigh an tAthair Ó Fiannachta i bhfeighil an tsearmanais. Thug sé cur síos gairid ar dtús ar chomaoin Ord na Toirbhirte ar bhantracht Chorca Dhuibhne ó thánadar inár measc in 1829. Ansin thrácht sé beagán ar mar a mhaireann a spiorad déirciúil carthanach inár dtimpeall. D’aithris sé dán a bhunaigh sé ar mhíúin le Dónal Neary SJ. Leag sé béim ar leith ar na focail seo:

 

 

Gabhaimid buíochas ar fhéile seo an lae inniu

Ar son ár sinsear is ár dtuismitheoirí

A chéad theagasc sinn sa chreideamh.

A chéad thál orainn an grá.

Ar son ár gclainne, ár ndeartháireacha

Ár ndeirféaracha, ár ngaolta go léir

A bhí páirteach linn a lán dár saol;

Ar son na n-oidí is na sagart,

Na mbráithre is na siúracha,

Ar a son siúd go léir

A threoraigh sinn chun gaoise

De ghnáth in aisce.

 

 

 

Faoin am seo bhí cheithre thine bheag lasta i gcóngar an teach tae a bhí ansiúd amhail deoir ó neamh agus é ina sheasamh ar stocáin. Osclaíodh é chun tosaigh agus laistiar agus bhí draíocht shuaimhneach ag baint leis faoina dhíon giolcaí i bhfoirm coirceoige. Dhearmadamar ár n-achainíocha a scríobh ar cheirteacha le crochadh istigh sa teach agus a fhágaint ann faoi ghlas go dtí an bhliain seo chugainn nuair a osclófar an teach arís. An achainí mhór ‘Go mbeirimid beo ar  an am seo arís’, bhí sin i gcroílár déantús ealaíne eile a chruthaigh cara do Chaoimhín ón tSeapáin a bhí i láthair don ócáid. Thóg sé timpeall trí seachtaine air é a dhéanamh. Thochail sé poll doimhin sa talamh agus chuir falla cloch ar thrí cinn de thaobha an phoill; faoin am go raibh sin déanta aige ní raibh ach poll cúng le clúdach agus díon a chur air, rud a dhein sé le fleagaí agus cré an phoill anuas air sin; an taobh a bhí gan tógáil ar dtús thóg sé suas go daingean é agus idir an dá linn bhí beagán potadóireachta ar siúl aige; dhein sé trí chnapán beag agus dhear orthu i kangí, sé sin sort luathscríobh Seapánach, focal a chiallaíonn ‘fad saoil chugat’ agus d’iarr ar thriúr as An Díseart focail leis an mbrí chéanna a scríobh ar pháipéar inár dteanga féin agus sin a thabhairt dó le cur i dteannta na potadóireachta isteach i lár an phoill. Dhún sé aghaidh an phoill ar fad ach poll beag trína fhéadfá féachaint le leathshúil ar a raibh istigh. Ach ba ghá solas a bheith istigh nó ag taitneamh isteach sula bhféadfá aon ní a fheiscint. Bhí réiteach ar an bhfadhb sin leis—bhí cloch thíos ag bun an fhalla ab fhéidir a bhogadh agus coinneal ar lasadh a chur isteach tríd. Ní dhéanfar sin arís go dtí an bhliain seo chugainn le cúnamh Dé agus sinn slán.

 

 

Dúrt trí Aifrinn mar atá ceadaithe Lá na Marbh. Ina theannta sin bhí oilithreacht bheag againn, turas ar dtús go Seomra an Ghorta san ospidéal. Tá sin san urlár uachtarach, an tríú hurlár ach go bhfuil cuid den láthair á úsáid mar stóras. Tá go leor le feiscint chun pictiúr a fháil de cé mar a chodail na bochtáin ocracha agus othair leis an gcalar. Tá cosán síos trí lár an tseomra agus ar gach taobh de tá mar a bheadh seilf timpeall naoi n-orlach níos airde ná an cosán; air sin a shíneadh na daoine bochta agus b’fhéidir beagán tuí thíos fúthu. Bhí láthair thine ag ceann an tseomra. Dúramar paidir dár muintir féin a chaith deireadh a saoil sna cúinsí sin agus do dhaoine bochta atá ag fulaingt mar sin ar fud an domhain éagóraigh seo againn faoi láthair. Níor tógadh an Teach Bocht seo go dtí 1849 ach creidtear go bhfuair timpeall 5,000 bás ann sna drochbhlianta calair ina dhiaidh sin. Bhí seanreilig i ngiorracht cúpla céad slat don Teach Bocht agus is ansúd a cuireadh iad, i gCill Mháiréad, atá tíolactha do Naomh Máiréad na hAlban. Roinnt bhlian ó shin bhí brat d’aiteann Gallda ag clúdach formhór na reilige. Scriosadh agus glanadh na fiailí go léir agus deisíodh an falla timpeall air agus d’éirigh linn é a chosaint ar bhradaithe stoic agus caorach ó Choimín an Daingin a bhíodh ag brú isteach ann. Cuireadh geataí breátha daingine ag béal an bhóithrín isteach ann agus ar an tslí isteach go dtí an coimín. Cheadaigh Pádraig Ó Muircheartaigh dúinn an geata sin a chur ar an mbóithrín ar leis é. Chabhraigh FÁS agus Bord Sláinte an Iardheiscirt, mar a bhí, leis an obair fhónta sin. Cuireadh leac dheas cuimhne ag béal na reilige díreach deich mbliana ó shin. Nuair a bhí aitheasc gairid tugtha ag an treoraí chuireamar paidir loghaidh leis na fíréin atá curtha sna uaigheanna móra leathana a chuir a leithéid eile i gCúl Ódair i gcuimhne dom. Tá radharc aoibhinn ar an nDaingean, ar an gCuan, ar an mBá agus sall go hUíbh Ráthach, na Scealga, na Feoibh, Inis Mhic Uíbhleáin, Sliabh an Iolair, Cruach Mhárthain agus Béal Bán Fionntrá ón reilig. Tá cros bhán ann a bhíodh, agus a bhíonn fós, mar mharc ag báid iascaigh agus ag báid phléisiúir, ag teacht Béal An Chuain isteach go Cé an Daingin. Is ionadh liom i gcónaí ná fuil siúlóid chun na reilige seo luaite i measc iontaisí cuairteoireachta an Daingin.  Ach ní de shiúl cos a thugamar turas na reilige, bhí bus beag Sciuird le Tadhg Ó Coileáin againn chomh fada leis an ngeata go Coimín an Daingin. Thug sin slán abhaile go clós an tséipéil iad siúd, mise ina measc, ná raibh fonn siúil orthu. B’in an clabhsúr ar Fhéile na Samhna i mbliana.

 

 

Tá sagart sa Díseart anois agus é i bhfeighil na Spioradáltachta. Tá daichead bliain caite aige ag obair i ndeoise Learpholl, ar dtús mar shagart cúnta agus ansin mar shagart paróiste. Chaith sé na deich mbliana deireanacha dá thréimhse mar oide spioradálta i gcliarscoil Ushaw agus gníomhach in Ollscoil Durham. Séamas Mac Síthigh is ainm dó agus rugadh agus tógadh é i mBaile an tSagairt i gcóngar an Daingin. Tá sé ar scor anois óna dheoise féin. Bhí spéis aige sa Díseart ó bunaíodh é. Maireann sé lena mhuintir féin ach tá a leabharlann breá spioradáltachta agus diagachta taobh lena oifig sa Díseart. Tá cúrsa ar an spioradáltacht á thabhairt aige anois agus tá freastal maith air. Beidh sé ar fáil do chomhairleoireacht phearsanta sara fada ach tuigeann sé go gcaithfidh aithne a bheith ag breis daoine air sara mbeadh éileamh air sa tslí sin. Tá míle fáilte ag Bord agus ag foireann An Díseart roimis agus guímid gach rath agus grásta air féin agus ar a shaothar.

 

 

Bíonn Aifreann príobháideach agam sa Díseart gach maidean, seachas maidean an Domhnaigh, ar a hocht. Níor mhaith liom bheith ag cur isteach ar líon na ndaoine a fhreastalíonn ar na hAifrinn dálaigh i séipéal an pharóiste taobh linn. Ar an láimh eile ní maith liom Aifreann príobháideach ar an nDomhnach agus bím ar fáil d’aon Aifreann in aon séipéal ag aon am a oireann do chléir an pharóiste. Mar a chéile liom Béarla nó Gaeilge, ach gur líofa agus gur nádúrtha liom agus agam an Ghaeilge. Bhí an-spéis agam sna stáisiúin nuair a bhíos im’ shagart paróiste. Ní haon iontas mar sin go bhfuaireas cuireadh go dtí na stáisiúin i dtigh mac dheirféar Dé hAoine seo caite. Ghlacas leis an gcuireadh agus shocraíos leis an sagart cúnta go ndéanfainn comhcheiliúradh leis. Mo léan, maidean an lae sin, bhuaileas le paróisteánach a bhí ag díol ticéidí do cheolchuirm mhór in Óstán an Hillgrove ar mhaithe le carthanachtaí móra an pharóiste. Dheineas dearmad ar na stáisiúin agus chuireas mo thicéad im’ phóca. Bhí an cheolchuirm ar fheabhas agus mhair sé go meán oíche geall leis. Díreach agus mé ag útamáil le heochracha ag dul isteach abhaile is ea a chuimhníos ar na stáisiúin. Maitheadh mo dhearmad dom. Nuair chuas go tigh na sagart ar maidin Dé Domhnaigh le bailiúchán Lios Póil mar a raibh an tAifreann agam, thug an sagart cúnta cuireadh chun tae dom, agus stráice den phíóg úll a fuair sé ag dul abhaile ó na stáisiúin. Bhí sé chomh blasta leis an bpíóg a dheineadh mo dheirfiúr Máire féin, Beannacht Dé léi, cé gurb í Caitlín, bean a mic, Páidí, a dhein.

 

 

Tá an fhilíocht á saothrú go rábach i gCorca Dhuibhne anois. Bhí Féile Bheag Filíochta 7-9 Samhain ar an mBuailtín; filí ón Teach Bán i Luimneach a shocraigh an clár. Bhí dinnéar ag na filí go léir ar dtús i dtigh Uí Chatháin agus ansin síos linn go dtí an halla beag draíochta Siar Ó Thuaidh mar a raibh caoi ag gach file dhá dhán a léamh, nó a aithris gan scríbhinn. Bhí an seisiún dhátheangach, ach i nGaeilge amháin a labhair filí Cheardlann an Dísirt. Bhí léamh ar leith ag Bríd Ní Mhóráin agus Gabriel Fitzmaurice. Mhair an imeacht seo go meán oíche geall leis. Lá arna mháireach thugas caint ghairid ar fhuinneoga Harry Clarke i séipéal an Dísirt. Bhí léamh gairid ansúd againn ag údair an leabhair nua Mil na Ceardlainne. Bhíomar go léir chomh sásta sin gur bheartaíomar go dtabharfadh filí an Dísirt turas ar an Teach Bán i Luimneach sara fada.

 

 

Bhí taispeántas fístéipe ar Fhíseanna Mhuire Fatima ar an Déardaoin a bhí chugainn. Bhí slua maith i láthair agus chuir sé i gcuimhne dom go raibh na soilse oíche ag ár scrín féin múchta le tamall agus is trua sin mar nach bhfuil radharc faoi sholas ar na dealbha ná ar mhúrphéinteáil Eileanóra Yates ag insint scéala Fatima. Beidh Féile Chríost Rí againn Dé Domhnaigh seo chugainn ag cur clabhsúir ar an mbliain liotúirgeach. Agus táim ag iarraidh dráma an Athar Tomás Ó hIceadha ar Lourdes, in ómós don cheiliúradh céad go leith bliain, a mhealladh an treo seo roimh Nollaig.

Síntiús bliana don iris €15, agus é sin le híoc don bhliain le teacht ar 1ú Eanáir. Is féidir an síntiús a chur go dtí an tEagarthóir, An Sagart, an Daingean, an té is bainisteoir freisin faoi láthair. Bíonn foighne ag an mbainisteoir de ghnáth agus ní chuireann sé ordú ar ceal gan scéala a fháil nach mian leis an síntiúsóir an iris bhocht a fháil. Níl ach c. 500 ar ár liosta seoltaí anois. Cuir aistí, litreacha etc. go dtí An tAth. P. Ó Fiannachta, An Sagart, An Díseart, An Daingean, Co. Chiarraí, e-phost pof@diseart.ie. Cuir cóip de d’alt ar aghaidh mar cheangaltán más mian leat nó ar dhiosca. Microsoft Word is fearr leis an eagarthóir. Cuir cóip chrua mar aon leis an e-chóip más furasta sin. Dhéanfadh fiú lámhscríbhinn an gnó, ach gur breis dua sin don eagarthóir. Ba bhreá leis an eagarthóir breis a chlos ó chraobhacha Chumann na Sagart ar fud an tíre.  Bheadh fáilte ar leith roimh ghrianghrafanna daite tógtha fiú ag ceamara seanaimsire. Níl go leor ábhair á chur chuige leis ó choistí Ghlór na nGael. Ba ghnáth ráithe i ndiaidh ráithe, tuairisc ar thionscnaimh nua le Glór a bheith á dtuairisciú san iris seo sa seanam; agus scaiptear cóipeanna di ar rúnaithe na gcoistí i gcónaí le súil go mbeadh an t-eolas sin ina chabhair agus ina spreagadh ag daoine eile. Táimid ag plé leis an gCinnire Laighneach le breis is daichead bliain anois agus is iontach an tuiscint a bhí riamh eadrainn. Bhí aithne ag an eagarthóir ar fhoireann uile na comhlachta. Is saor slachmhar tapaidh a bhíodar riamh linn. Tá athruithe móra dulta ar an gcomhlacht faoi mar b’eol dúinn í. Ní hé an  Leinster Leader a phléann linn a thuilleadh, ach Naas Printing a bhíonn ag plé linn, cé go bhfuil aithne againn ar chuid den fhoireann  Dá ainneoin sin tá súil againn go leanfar leis an gcomhar idir an Sagart agus comharba na seanchomhlachta.

 

Clár An Sagart Earrach 2009

 

Nótaí ón bPáirc                                                  

 Pádraig Ó Fiannachta

Manglam Dánta                                                  

 Varii Variaeque

Gníomh Tíolactha don Chroí Ró-Naofa              

 Ar iarratas ón Athair Eoghan Ó Cadhla S.P.

Léirmheasanna

 Varii Variaeque

Scéala Foilsitheoirí An Sagart