Pádraig Ó Fiannachta
Sheolamar sciamhleabhar eile sa Díseart ar 5.30 Dé Céadaoin 13 Lúnasa, ba é sin Duilleoga Draíochta, leabhar filíochta le Maria Ní Mhurchú. Cé gur do dhéagoirí go speisialta an fhilíocht seo, tá sí chomh tuisceanach leochaileach go mbainfeadh aosánach níos mó fós de thaitneamh as. Bhí slua mór i láthair don seoladh rud a dhein Dara Ó Cinnéide go slachtmhar. Bhí sladmhargadh de sheanstoc leabhar An Sagart againn arís ar an ócáid agus dhíolamar, idir nua agus shean, thar luach €900. Chomhairleoinn d’fhoilsitheoirí Gaeilge, más mian leo leabhair a dhíol nuair a bhíonn leabhar á sheoladh gan a bheith ag brath ar shlugairí cois Life, ach bualadh amach faoin dtír. Tá ár suíomh idirlín www.ansagart.ie á fhorbairt i gcónaí againn. Tá seanstoc dár gcuid scaipthe thall is abhus i Maigh Nuad, in Áis, i gCathair an Treantaigh, i Sr. an Dá Gheata, agus sa Díseart. Tá clár iomlán dár bhfoilseacháin ó 1970 á réiteach againn chomh maith. N’fhéadfadh an sórt seo dul chun cinn a bheith ar siúl againn gan chabhair bhreise. Tá sin againn anois, Síofra Ní Thuairisg ón Lochán Beag, Indreabhán, Conamara atá againn mar chúntóir foilsitheora. Tá ceobhrán agus brádán an tsamhraidh seo á scaipeadh aici ó ghairdíní an Dísirt. Tá Irisleabhar Mhá Nuad á réiteach againn don chló faoi láthair. Beidh cuntas ann ar naoimh eile fós ó Éirinn a bhfuil deabhóid dóibh gan fhios dúinn ar an Mór-Roinn. Toisc go bhfuil an oiread sin ábhair againn ó chairde iomadúla ní bheidh slí ach de bheagán de Chumhní Cinn an eagarthóra, cé nár ghearán aon léitheoir fós i dtaobh a leardánaí a bhíonn sé de ghnáth.
Cheiliúramar Oíche Shain Seáin agus grianstad an tsamhraidh i mBaile Riabhach mar is gnáth 23ú Meitheamh. Bhí an tráthnóna ceobhránach agus an braon i mbéal na gaoithe ach níor tháinig an bháisteach nó go raibh ár gceiliúradh lasmuigh curtha i gcrích againn. Tosnaíonn an ceiliúradh mar thuras timpeall Thobar Mhonacháin. Is beag uisce a bhí sa tobar i mbliana ach bhí fear an tí, Tiús Mac Gearailt, an té gur leis an láthair go léir, tar éis aon fhadhb a bhainfeadh leis sin a réiteach; bhí buicéad mór den uisce bailithe aige agus é taobh leis an bhfoinse ansúd le hól ag na hoilithrigh. Ní raibh ar mo chumas-sa ach turas an tobair a thabhairt aon uair amháin, ach sheasaíos taobh leis fad a bhí an bhaicle ag déanamh turasanna breise. Ag moladh Dé ar son a fhéile linn a bhímid ag an bpointe seo agus ag breith buíochais leis ar son na torthúlachta. Críochnaím ár machnamh de ghnáth á rá gurb í Muire Máthair an dúil is torthúla dár chruthaigh Dia, rud a chuirimid in iúl gach uair a deirimid an ‘Sé do bheatha’ agus na focail ‘is beannaithe toradh do bhroinne’ go háirithe. Nuair a bhíonn ár dturas tabhartha agus ár scíobaisín uisce beannaithe ólta againn, bíonn an turas i gcoinne an chnoic le déanamh againn agus ár bpeacaí i bhfoirm spreota aitinn nó brosna le hiompar againn; seo é turas na Croise, agus sinn ag machnamh ar Íosác ag iompar ábhar tine a íobartha agus ar Íosa féin ag iompar a chroise agus ár bpeacaí. Is baolach ná raibh ar mo chumas siúl an fhaid sin i gcoinne an chnoic ach gur chuir Tiús a chuad ar fáil le mo leithéid a iompar.
Níor ghabhamar isteach san aireaglán—fágaimid an láthair sin do cheiliúradh céad Aifrinn maidin Dhomhnach Cásca—ach suas thar claí go dtí an tine chnámh. Bhí bladhmasach breá tine romhainn agus chaitheamar ár spreota isteach inti agus sinn ag guí gur mar sin a ghlanfaí dínn ár lochtaí agus ár bpeacaí. Dheineas caintic an triúr ógánach san fhoirnéis thine a aithris ansin in ard mo chinn is mo ghutha, ag glaoch ar dhúile uile Dé ar talamh agus ar neamh é mholadh agus a mhóradh de shíor. Nuair a bhí sin déanta, dhíríomar ar an nádúr inár dtimpeall, ar talamh, ar farraige is ar cnoc, agus ansin ar na bailte fearainn agus ar shráideanna an Daingin á iarraidh orthu Dia a mholadh is a mhóradh:
A mhuintir na Rinne Bige, F. molaigí agus móraigí, an Tiarna.
A mhuintir na Ceathrún, molaigí agus móraigí, an Tiarna.
Dá bhfágfainn baile fearainn ar lár dhéanfadh oilithreach ón áit béic:
A mhuintir Bhaile na Buaile……
Bhí cúpla iomann againn ansin agus cúpla port. Bhí sé socair go ndéanfadh éigsíní na ceardlainne cuid de fhómhar na ceardlainne a aithris.
Ag tagairt do Thioriodh labhair Bríd Ní Mhóráin:
Míorúilt é gur thug fód chomh lom
Scata éin cheoil mar thoradh,
Scata bard is sárscéalaithe
A bheir a mbinneas leo thar toinn
Go dtí an tOileán Úr deoranta.
Nocht Ceaití Ní Bheildiúin a trua do na míolta móra ar thrá Dhoire Fhionnáin:
Cimlim iad
Silim deora orthu
Canaim dóibh
Ach ní bhogann siad.
Ag féachaint uaidh ar choillte Choláiste Íde dúirt Pádraig Ó Fiannachta:
Chuas ar scoil trísna coillte
Agus ní trísna goirt ná na páirceanna.
Bhí crainn sheacamair ann, crainn ghiúise,
An fhuinseog go mall a phéacadh
Agus aon chrann amháin eocailipte.
Scaoil Antonio Gallo agus a chara ón Iodáil rince agus amhrán chugainn.
Faoi sheanchara dúinn go léir a labhair Peadar Ó hUallaigh:
Is minic na splancanna ag Carraig a’ Chinn
Anois agus biaiste na dturasóirí
Faoi lántseol arís.
Níl radharc is ansa le fámairí
Na na faoileáin cheansa
Ar fhalla Chinn Sléibhe….
Chuir Simon Ó Faoláin draíocht orainn le feabhas a reacadh:
Tar éis an cheoil is rince
Thug an tseanbhean seo
Go dtí a seomra sinn:
Cillín beag cluthair.
Chonaic na Gaeil ceangal idir Eoin Baiste agus an ghrianstad. Sna focail úd Eoin ‘Ní mór domsa laghdú, ach dósan méadú’ chonacadar ceangal diamhair idir an ghrian sa spéir agus grian na fíréantachta.
Tá bliain mhaith ag Brú na Gráige i mbliana cé nach bhfuil ceist na n-iontaobhaithe réitithe fós ná cúrsaí feidhmeacháin curtha i gcrích. Ach tá feabhas ar na fearais, ar an gcistin agus a leithéid. Tá go leor dreamanna ag teacht ann do thréimhsí saoire agus do chúrsaí Gaeilge. Tá Ollscoil na hÉireann Má Nuad ag teacht ann ar feadh coicíse i dtús Meán Fómhair. Taitníonn an Brú go mór le Comhluadar. Níl a leithéid eile d’áit in Éirinn ina bhféadfadh dream mar iad, teaghlaigh iomlána, saoire a bheith acu le céile i nGaeltacht agus gach am agus imeacht le socrú acu féin. Tá súil againn go mbeidh siad farainn ar feadh a lán blian agus go gcinnteoidh siad go mbeidh an Brú i gcónaí ina láthair thaitneamhach saoire agus go mbeidh sé ina láthair thumoideachais Ghaeilge mar ba mhian leis an Athair Thadhg.
Beidh an Díseart agus An Sagart páirteach i gceiliúradh tríocha blian An Chomhairle Ealaíon. Is beag a fuaramar riamh ón gComhairle chéanna ach is dócha go bhfuilimid rófhada ó bhaile. Téimid ar aghaidh mar sin féin. Is iontach an borradh atá faoin ealaín i gCorca Dhuibhne. Ní gá dom dul i bhfad ó bhaile chun samplaí neamhghnáthacha den ealaín is freicnearcaí a fheiceáil. Buailte liom tá stiúdió ag Caoimhín Ó Fraithile. Tá samplaí dá ealaín i ngairdín an tséipéil, ceithre cinn de chrainn a cailleadh ach go bhfuil anois acu beatha nua. Crann an oilithrigh an chéad chrann a dhear sé. Tá sé sin lán de shiombalachas. Thuas ag a bharr tá an t-ulchabhán, siombail an tsaoil eile; ansin tá an t-aingeal ag iompar lón bóthair chun an oilithrigh agus é díreach istigh inár stratasféar—ag bualadh leis an gCéachta, nó an Beithir mar a fheicimid anseo, agus a sheacht réiltín ag fógairt cé hé féin. Cheapainn i gcónaí go mbíodh a shúil orm ag fágaint an tí. Ansin feicimid cora casta an tsaoil, an madra rua i mbun creiche agus an coinníoll casta daonna as ar fonn leis an t-oilithreach mná éalú lena leanbh. Tá triail bainte aici as Gallaras, as Ghleann Dá Loch, agus anois tá sí ar an gcaminó go Compostella. Tá sí gafa thar cuid mhaith de chathracha Viscoya agus ag teacht i ngiorracht dá sprioc. Tá leanbh ina baclainn aici agus paidrín simplí ina láimh aici. Taobh léi tá crann fuinseoige a fuair bás óg, ach a bheidh buan go maith ina athbhreith. Is é atá anseo ná Naomh Proinsias Assisi ag préitséireach do na héin agus ag tláithínteacht le truán. B’fhéidir go raibh an t-ealaíontóir ag tabhairt ceacht don sagart paróiste! Is é Micheál Naofa Ardaingeal pátrún mo bhaile dúchais. Ní aon chrann amháin atá ina onóir siúd ach dhá cheann. Sa chéad cheann feicimid é ag brú Sátan síos go hifreann, ach ní túisce sin déanta ná faoi threoir an Spioraid Naoimh, atá mar cholm ar a cheann, díríonn sé a shleá ar dhiabhal eile atá éirithe aníos as portach agus tód mór ar a cheann agus é ar dhroim duine bocht éigin damanta atá á iompar agus ceangal an dá chaol ar a lámha. Tá crann mór eile sa charrchlós agus é lomtha ach gan go leor gustail orainn le coimisiún ceart a thabhairt don ealaíontóir, Caoimhín Ó Fraithile ó Luimneach, chun Naomh Críostóir ag iompar an linbh Íosa a dhearadh.
Ach ní hé Caoimhín is túisce a chrom ar chrainn a dhearadh dúinn ach ealaíontóir ó Phatagónia na Sile, a bhuail an treo ag lorg oibre; b’é an Chéadaoin roimh Dhomhnach na Tríonóide é. ‘Bhfuil aon cheird agat ?’ arsa mise leis nuair a chonac an t-ualach mór traipeanna a bhí aige ar a rothar trom sléibhe. ‘Is snoíodóir pollaí totem mé’ ar sé. D’fhéachas síos an aibhinne agus luigh mo shúil ar chrann mór tríghéagach ón aon stoc. An bhféadfá crann Tríonóideach le rúndiamhra móra ár gcreidimh deartha air a shnoí dúinn?’ arsa mise leis. ‘D’fhéadfainn cinnte,’ ar sé ‘agus tá gach rud riachtanach agam, fiú cúpla leabhar ar an ealaín Chríostaí.’ ‘An Críostaí thú?’ ‘ Cé gur de dhúchas Sheafardach Giúdach mé ó thaobh m’athar agus Mayach ó thaobh mo mháthar is im’ Chaitliceach a tógadh mé’. Síos linn araon go dtí an crann; thriail sé a mhianach; dúrt leis ná féadfainn coimisiún a thabhairt dó gan cuid éigin dá shaothar a fheiscint; agus go mbeinn as láthair ar feadh seachtaine ar oilithreacht go Fatima ón Luan amach. ‘B’fhéidir gur le Dia an Mac, le Críost, ab fhearr duit tosnú ar an ngéag ar an dtaobh seo.’ ‘Tosnóidh mé amáireach’ ar sé, ‘ach b’fhéidir go bhfaighfeá lóistín dom. Fuaireas lóistín dó. Thosnaigh sé lárna mháireach le ceannaithe Íosa Críost agus pleanáil faoina mbeadh ar an ngéag sin—arán agus iasc agus cailís agus croí grámhar. Faoi Shatharn bhí an oiread sin déanta aige go rabhas sásta coimisiún a thabhairt dó. Ach d’iarr sé orm scafal so-ghluaiste a fháil dó sula n-imeoinn; ar maidin Dé Domhnaigh bhuaileas istigh sa séipeal le tógálaí agus gheall sé dom go mbeadh a leithéid de scafal i bhfearas ar an láthair ar maidin Dé Luain. Chuaigh an obair chun cinn mar sin. Chuir cuairteoirí an-spéis san obair agus san ealaín agus is iomaí ealaíontóir ar cuairt chun na dúiche a thug lámh chúnta san obair. Thóg sé trí mhí ar Juan Carlos Lizano Correno an saothar iomlán a chur i gcrích. Bhí leathanach iomlán ar pháipéar Domhnaigh ina thaobh; ní raibh aon ní ar RTÉ ach bhí ar chlár Gaeilge BBC Thuaisceart Éireann. Más mian leat a thuilleadh eolais a fháil ina thaobh, tar agus feic.
Tógadh mo bheirt shagart cúnta uaim i 2002 agus tugadh dom sagart díograiseach a raibh taithí saoil aige mar bhunmhúinteoir, mar mhúinteoir cúnta ar dtús agus ansin seacht mbliana déag mar phríomhoide sa bhunscoil sa bhaile i gCoiscéim na Caillí i gContae Chorcaí. Bhí togha na Gaeilge aige agus an-suim aige inti; bhí guth aoibhinn ceoil aige agus chanadh sé le gealadhram ag na searmanais. Bhí an-saol againn le chéile go dtí gur chaitheas dul ar scor. I mbliana ceapadh é ina shagart paróiste i mBaile an Fhirtéaraigh, an paróiste Gaeltachta—lena thrí séipéil—is daingine sa Mhumhain. Tá an-pháirtí ansiúd aige, an saoi Tomás Ó hIceadha a chuireann anam in aon pharóiste ina mbíonn sé lena dhrámaíocht fhreicnearcach; tá dráma á scríobh anois aige ar Lourdes agus beidh sé ar an stáitse arís agus arís eile, le cúnamh Dé, don Iubhaile.
Táim féin lánaimsire sa Díseart anois, árasán breá fairsing agam le seomra cuairteora en suite, agus oifig le dhá ríomhaire agus cúntóir foilsitheora sároilte, Síofra Ní Thuairisg ón Lochán Beag, Indreabhán, Conamara. Ní bheidh na foilsitheoirí An Sagart ag brath a thuilleadh ar shean-sagart paróiste a bhfuil an iomad cúraimí eile air seachas an fhoilsitheoireacht seo. Tá sagart eile, an tAthair Séamas Mac An tSíthigh a bhí na deich mbliana seo caite ina threoraí spioradálta i gcliarscoil Ushaw, tagtha i bhfeighil na spioradáltachta sa Díseart. Go n-éirí sin leis.
Tugaim lámh chúnta sa pharóiste anois agus arís. Tá an Canónach Tomás Ó Luanaigh an-tuisceanach liom. D’fhág sé ceiliúradh Fómhar na Farraige fúm i mbliana. Bhí slua mór i láthair don Aifreann mór; 850 a bhí sa chomhaireamh a tharla a bheith le déanamh ag an Aifreann sin. Bhí taispeántas éisc ag Iasc Uí Chatháin ag taobh na haltóra agus an t-eolaí Caoimhín Ó Flannúra ag cur síos ar iontaisí fiala an Chruthaitheora a ba chóir a chaomhnú go tuisceanach agus a bheith ar fáil go cóir ag an muintir gur leo iad. Níl sin i gceist anois chomh fada agus a bhaineann le hÉirinn ná le pobail bheaga iascaireachta ar imeall farraigí an Chomhphobail Eorpaigh. Bhí sé cloiste agam lá nó dhó roimh ré go raibh sé coiscithe ar phobal beag iascairí dúilicíní an Chromáin síol na ndúilicíní a chur a thuilleadh agus ina theannta sin go raibh sliogéisc de gach sórt, portáin, dúilicíní etc. gan bhlas á scaoileadh isteach gan cháin ar mhargaí an Aontais. Bhí a thoradh sin le feiscint ag ceiliúradh Fómhar na Farraige; ní raibh ar chumas Iasc de Brún an t-agapé de shliogiasc ná de bhradán a sholáthar mar atá déanta acu ó thánagsa ’on Daingean. Tá pobal beag iascaigh Bhaile na nGall díothaithe, agus seo pobal beag eile An Chromáin (a bhí ina Ghaeltacht go dtí le déanaí) díothaithe os comhair ár súl. Nuair ná bacann ár n-aire pobail le héagóir mar sin, cheapas gur chóir dom labhairt amach. Ag machnamh dom ar cad ba chóir dom a rá bhí sé deacair agam teacht ar an téarma ceart—bhí cinedhíthiú róláidir agus míchruinn agus mar an gcéanna le ethnic cleansing. Thuigeas gurb é cúis m’fhaidhbe ná nach raibh aon trácht déanta ar an bhfadhb seo fós. Tuigim anois gur díothú pobal an frása ceart. Maithim do na Glasaigh mar gur lucht cathrach agus bailte móra a bhformhór ach is deacair dom a thuiscint conas ná tuigfeadh an Roinn Pobail, Tuaithe agus Gaeltachta an éagóir seo. Dúrt ag an Aifreann gur cheapas go mba chóir an tAontas Eorpach a tabhairt faoi bhráid Cúirt na gCearta Daonna mar go raibh pobail bheaga cois cósta an Aontais féin á ndíothú acu. Go raibh habitat an tradhna agus péistín Chiarraí ag déanamh níos mó imní d’údaráis an Aontais ná slí bheatha na bpobal beag, a dtimpeallacht agus a gcultúr. Tá an scéal go léir níos práinní in Éirinn ná i dtíortha eile mar gur pobail bheaga Gaeltachta is mó atá i gceist. Táim buíoch don Kerryman agus do Raidió Chiarraí agus do Raidió na Gaeltachta a thug cuireadh dom mo smaointe ar an ábhar seo a phoibliú.
Bhí sé tuillte ag peileadóirí Ard a’Bhóthar an clár ‘The Road to Croker’ a chur amach ó Thigh Pháidí Uí Shé. Ní raibh poinn Gaeilge le clos ar an gclár, ach bhí na cuiridh, an clár bídh, agus na fógraí i nGaeilge. Mar seo a bhí aghaidh an chlár bídh:
Tá na failtí geala romhat go Ball Night na bPeileadóirí
In Ard a’ Bhóthair, Céadaoin 20 Lúnasa óna deich pm ar aghaidh
Beidh togha agus rogha gacha bídh agus dí ann:
Maircréal deataigh ó Oileán a’ hArt,
Ceathrú sicín ó Lúib na gCearc
Prátaí plúracha Joe Bán
Nite glan in uiscí Loch Chill Uru
Le halpadh le do rogha smeathán
Sara meallfaidh ceol Bhaile na bPoc
Thú chun seite nó roc nó ról.
Ar chúl an chárta sin bhí suíomh Ard a’Bhóthair tugtha go fileata le cur síos ar an radharc ó gach rian de cheithre rianta an Chrosaire:
Is breá an radharc atá ó bharr an Chlasaigh agus tú ag teacht aniar ó Dhún Chaoin. Ar chlé tá Cruach Mhárthain, an cnoc is dea-chumtha córac i gCorca Dhuibhne ar fad. Nuair a thagainn ar mo shaoire ní gheibheadh aon mhaidin tharam gan mé a dhul go Barr Cruaiche agus beannú do na seacht bparóistí: toisc gur stroicín é an barr is féidir gach rud i do chóngar chomh maith le hiontais i bhfad uait a fheiscint go soiléir: Ceann Chiarraí agus Ceann Léime, Oileáin Árann agus Oileán Dairire, Uíbh Ráthach agus Ceann Bré, na Scealga agus Inis Tuaisceart, Ceann Sibéal agus Binn Dhiarmada, Béal Bán Fionntrá agus Béal Bán na Muirí, an Charraig Dhubh Thuaidh agus An Dún theas atá chomh dubh céanna. Moladh le Dia a dhealbhaigh na hiontais seo go léir! Síos leat anois le fánaidh ar chosán Chonn Crithir nuair a dhúisigh as a néal agus go bhfeaca loingeas Dháire Donn sa chuan ag fógairt gabhála ar Éirinn iathghlas. Ag Crosaire an Tóchair, beidh saothar arís ort mar go mbeir ag dul i gcoinne an aird. Fiú más Lá Breá tú agus tú ag teacht ón dtráigh aníos, nó anoir ón bPoll Gorm, nó aniar ó Chrosaire an Teampaill, braithfir an phins i gcoinne an aird go dtagair go hArd An Bhóthair. Ach ná bíodh aon chaduaic ort. Tá leigheas i do chóngar—Uisce Chiarraí, nó piunt, nó tae nó caifé sa tigh ar thaobh an bhóthair nach aistear é ach cóngar, Tigh Pháidí Uí Shé. Conas a mhair daoine nuair ná raibh siopa ná tábhairne ná tigh lóistín in Ard a’ Bhóthair? Ach féach gur tháinig Jeremiah Curtin an t-eitneolaí agus an béaloideasóir cáiliúil ó Mheiriceá agus chuir fé trí théarma sa tigh mór, a bhí díreach ar thaobh an Imilligh den chrosaire, ag bailiú scéalta ó Pheats an tSaoir Ó Loingsigh ó Bhaile an tSléibhe. Déanann seisean an-chur síos ar an radharc a bhí aige ó fhuinneoig na binne, fuinneog a iadh le clocha ina dhiaidh sin. Sin é tigh Bheatrice, máthair Pháidí, beannacht Dé léi. Tá leac chuimhne Jeremiah ar an bhfalla. Nuair a thagadh an sagart ag rá Aifrinn sa séipéal a tógadh treasna an bhóthair ar thalamh Uí Shé an Imilligh céad is a daichead bliain nó mar sin ó shin, gheibheadh sé bricfeast ansúd. Is mó scoláire óg a fuair bricfeast ó Bheatrice sa tigh céanna le tríocha bliain anuas.
Cuirim an bhreis seo leis sin anois:
I lár reilig Naomh Caitlíona thíos cois na trá a bhí sáipéal Chaitlíona ar dtúis; níorbh fhada a bhí sé i seilbh na nAnglacánach gur dhein fothrach de cé go raibh na binnteacha le feiscint ag an Donnabhánach nuair a tháinig sé anseo ag tuairisciú sna 1830aidí. Tá an t-iomar baiste a bhí sa séipéal sin istigh in úsáid i ‘Sáipéal Cheann Trá’ mar a thugtar ar chomharba an chinn a bhí sa reilig. Tugtar san air mar gur i gCeann Trá mar a bhfuil cros ar an mbinn atá ag gobadh amach sall ón scoil a bhí an chéad sáipéal tar éis na bpéindlithe a bhogadh. Lá mór, lá mór sa pharóiste ar fad lá thuras Chaitlíona, 25ú Samhain. Is minic clár ó Cheann Trá nó ó Ard a’ Bhóthair ag RG ar an lá san agus na céadta ó chéin is ó chóngar ag déanamh an turais sa teampall.
Bhí tigh tábhachtach, tigh Pheaitsín a’ Bhogair, ar an mbóthar síos chun na trá; bhí siopa beag dá chuid féin ag Peaitsín agus bhíodh an dispinsirí aige chomh maith. Ach is beag gearán a bhíodh ag daoine an uair sin mar go raibh a mbia féin acu agus a ndóthain éisc. Chonaic Jeremiah Curtin na báid mhóra iascaigh ó Oileán Mhanainn sa chuan agus iad gnóthach ag marú scadán agus maircréal sa Chuan, sa Bhá agus siar amach go Coimíneol. Bhí muintir na háite leis ag iascach agus agus a gcuid éisc á dhíol acu leis na Manannaigh agus an t-iasc go léir ansin á chur ar salann ‘ar bord a’ hulc’ mar a deirtí. Ó creachadh ár n-uiscí tá go leor báid seoil is caitheamh aimsire inár gcóngar; níor goideadh ár ngainimh fós uainn i dtreo go bhfuil caoi snámha agus lapadála agus bolg le gréin díreach síos ó Thigh Pháidí ar thráigh fhairsing shábhálta, ár mBéal Bán féin—é trí mhíle ar fhaid le droichid thar Srúil is Náth sa chás go mbeadh fonn suaitheadh boilg nó siúil nó ráis nó traeineála ort agus an taoide istigh.
Níl aon pháirc spóirt ná aon chuaillí caide fós againn i gcóngar Ard a’ Bóthair ach tiocfaidh siadsan fós. Níl muintir Shé againn chomh fada san. Muintir Ghairbhí a bhí rompu mar a bhfuil an siopa. Rugadh Tomie, athair chlann Uí Shé, i gCathair an Treantaigh ach chaith sé biaiste maith fada ar imirce i Sasana; d’fhill abhaile lena bhean Beatrice agus a thriúr mac, Tomás, Mícheál agus Páidí; cheannaíodar tigh an tsiopa agus chuadar i mbun gnó agus b’fhial fáilteach a bhíodar ó thús. Ní raibh aon imirce poinn an t-am sin agus bhí na céadta fear óg díomhaoin, nó leath díomhaoin i gCorca Dhuibhne. Bhíodh na gnáthchluichí ag Crosaire Ard a’ Bhóthair agus laistíos de ar an nDuimhche—léim fhada, caitheamh ceaist, ardach ceaist. Bhí peileadóirí breátha ag teacht chun coinlíochta sa chomharsanacht nó aitheanta cheana féin—Seosamh Ó Súilleabháin, Máirtín Mac an tSaoir, Muircheartaigh Cheann Trá, Beairtlí Ó Gairbhí agus Mícheál Ó Fiannachta ó Bhaile an Chóta. Táinig an tAthair Seán Mac Ginneá a bhí ina shagart cúnta ar an mBuailtín i gcabhair ar Chorca Dhuibhne go léir; d’éirigh leis Léig na Gaeltachta a chur ar bun le foireann ag gach seanpharóiste—Fionntrá, Dún Chaoin, Dún Urlann, Márthain, Paróiste na Cille, Paróiste Mórdhach. Thiar ar an mBuailtín laistíos don scoil a bhíodh na cluichí agus bhíodh gach éinne beo geall leis ansúd thiar do na cluichí. Coláisteánaigh ab ea cuid mhaith de na himreoirí agus cuid acu ag imirt ar fhoirne contaethe—Ciarraí ar ndóigh, Baile Átha Cliath, Gaillimh agus fiú Loch Garman agus ag gach leibheál—sinsear, sóisear agus mionúr. Nuair ná raibh club dá cuid féin ag an nGaeltacht, d’imríodh gaiscígh na Gaeltachta dála Thomáis Thaidhg Uí Fhlatharta nó an Easpaig Seosamh Ó hUallacháin don nDaingean nuair a bhí sé in ard a réime. Chaith an dream óg a bheith sásta le bheith ag imirt liathróid láimhe i gcoinne binn tí éigin, nó roundair le liathróid páipéir idir buachaillí agus cailíní, nó ag rás le seanrothanna rothair nó gluaisteáin; bhíodh caitheamh ceaist nó ardú ceaist ag na sinsir, ach ba mhinic thoir i gCeann Trá iad ag caitheamh cruite mar gur ansiúd a bhí an dá cheártain.
Nuair ná raibh halla ná láthair lae ann thóg muintir na háite halla an Mháirtínigh mar a mbíodh seiteanna agus rince dhá uair sa tseachtain, ach tá sin anois ina chaifé agus is sna tábhairní a bhíonn an ceol agus an rince agus sin aon uair a bhuaileann an fonn an fonnadóir a bhíonn timpeall agus an dream a bhíonn istigh. Is minic a bhíonn imeachtaí i dtigh Pháidí, comórtas caide Pháidí féin le foirne clubanna ó Ghaeltachtaí agus ó thall is abhus ar fuaid Fódhla. Buail isteach mar sin aon am den lá nó go luath aon oíche agus bíodh bia blasta nó do rogha dí agat cois cuntair le háilteoirí na háite, nó piarda éigin ón domhan toir nó ón domhan tiar, nó aire nó Taoiseach dár gcuid féin nó réalt scannáin nó pearsa TG4 nó RG nó iarscoláire de Choláiste samhraidh a chaith tamall le Joan nó le Beatrice nó le Sé éigin eile. Tharlódh sé go mbeadh Jimmy an Yank ag casadh ceoil agus a chomhaos de bhreis agus deich is ceithre fichid ag bualadh cláir i mbriseadh tar éis seite. D’ainneoin na geoine is minic a dh’ardódh bean nó fear an mhisnigh do chroí le hamhrán diamhair sean-nóis nó nua-nóis. Ach más fearr leat agallamh socair i snug tá caoi dó san leis. Is minic a bhuailfeá le seanchaí mar Joeín leis agus go mbainfeadh sé preab asat lena aighneas agus a sheanchas. Féach timpeall an tí i gcónaí ar an taispeántas breá grianghrafanna de radharcanna agus de charachtair na dúichí agus na gcuairteoirí a thagann an treo. Bí i láthair más féidir nuair a bhíonn taispeántas faoi leith ar siúl nó á sheoladh.
AN CEANGAL
Buail isteach ti’ Pháidí go moch nó go déanach!
Tá fáilte agus fiche romhaibh uile go léir ann
Cois tine, cois cuntair, cois boird is cois béile!
Beidh Máirín nó Neasa, Siún, Páidí Óg nó Páidí aosta
Ag scaipeadh bhur mbuartha le féile dhea-bheásach.
